Thành phần nào không bị lệch hướng trong trường điện? Đáp án

Câu hỏi: Thành phần nào không bị lệch hướng trong trường điện?

  • A. Tia α.
  • B. Proton.
  • C. Nguyên tử hydrogen.
  • D. Tia âm cực.

Đáp án đúng là C. Nguyên tử hydrogen. Đây là hạt trung hòa về điện nên không chịu tác dụng của lực điện, vì thế khi đi qua trường điện nó không bị lệch hướng, khác với tia α, proton và tia âm cực đều mang điện tích.

Minh họa các hạt tia alpha, proton, nguyên tử hydrogen và tia âm cực đi qua trường điện, trong đó nguyên tử hydrogen không bị lệch hướng

Vì sao nguyên tử hydrogen không bị lệch hướng?

Nguyên tử hydrogen gồm một proton ở hạt nhân và một electron chuyển động quanh hạt nhân. Proton mang điện tích +e, electron mang điện tích −e, nên tổng đại số điện tích của cả nguyên tử bằng 0. Một vật có tổng điện tích bằng 0 khi đặt trong điện trường đều sẽ chịu lực điện tổng hợp bằng không: lực tác dụng lên proton và lực tác dụng lên electron ngược chiều nhau và có độ lớn bằng nhau, nên triệt tiêu. Không có lực điện tổng hợp, quỹ đạo chuyển động của nguyên tử giữ nguyên, không bị bẻ cong.

Cần phân biệt rõ hai mức độ: hạt nhân proton bên trong nguyên tử vẫn tương tác với điện trường, nhưng cái quyết định hướng chuyển động của cả khối là lực tổng hợp đặt lên toàn nguyên tử. Với nguyên tử hydrogen trung hòa, lực tổng hợp ấy bằng 0, nên kết luận “không lệch hướng” là đúng trong khuôn khổ chương trình phổ thông. Ngoài ra, khối lượng nguyên tử hydrogen lớn hơn electron rất nhiều, nên ngay cả khi có nhiễu loạn nhỏ, quán tính của nó cũng khiến hướng chuyển động gần như không đổi.

Vì sao ba phương án còn lại đều sai?

Cả ba đều là hạt mang điện, nên đều bị lực điện làm lệch hướng. Mức độ lệch khác nhau tùy điện tích và khối lượng, nhưng không có trường hợp nào là “không lệch”.

  • Tia α: là dòng hạt nhân helium (₂He⁴), gồm 2 proton và 2 neutron, mang điện tích +2e. Trong điện trường, hạt α bị lệch về phía bản tích điện âm. Khối lượng lớn nên độ lệch nhỏ hơn electron, nhưng vẫn lệch rõ rệt — đây là hiện tượng được dùng để nhận diện tia phóng xạ.
  • Proton: mang điện tích +e, chịu lực F = qE cùng chiều đường sức điện (khi q dương), nên bị lệch về phía bản âm.
  • Tia âm cực: là dòng electron mang điện tích −e, chịu lực ngược chiều đường sức, lệch về phía bản dương. Đây là hiện tượng then chốt trong thí nghiệm Thomson, chứng minh electron tồn tại và mang điện tích âm.

Phương án dễ nhầm nhất là B. Proton, vì nhiều bạn nhớ proton nằm trong hạt nhân nguyên tử hydrogen và vội kết luận “giống nguyên tử hydrogen”. Sai ở chỗ: proton là hạt riêng lẻ, mang điện; còn nguyên tử hydrogen là hệ proton + electron đã trung hòa điện tích.

Hệ thống kiến thức: hạt mang điện và tương tác với điện trường

Điện trường là môi trường tồn tại xung quanh điện tích và tác dụng lực điện lên điện tích khác đặt trong nó. Lực điện xác định bởi F = qE; độ lớn tỉ lệ với độ lớn điện tích, hướng phụ thuộc dấu của q và chiều của vectơ cường độ điện trường E.

  • Hạt mang điện dương (proton, hạt α, ion dương): lệch cùng chiều đường sức điện.
  • Hạt mang điện âm (electron, tia âm cực, ion âm): lệch ngược chiều đường sức điện.
  • Hạt không mang điện hoặc hệ trung hòa về điện (neutron, nguyên tử trung hòa, phân tử trung hòa): không chịu lực điện tổng hợp, không lệch hướng — neutron trong tia phóng xạ cũng không bị điện trường làm lệch, đó là lý do tia neutron không bị lái bởi từ trường hay điện trường.

Một lưu ý về giới hạn: kết luận “trung hòa thì không lệch” đúng với điện trường đều trong chương trình phổ thông. Trong điện trường rất không đều ở thang nguyên tử, nguyên tử trung hòa có thể bị phân cực và chịu một lực tổng hợp rất nhỏ; hiệu ứng này nằm ngoài phạm vi bài học và không làm thay đổi đáp án của câu hỏi.

Mẹo nhớ nhanh và cách nhận diện dạng câu hỏi

Chỉ cần kiểm tra tổng điện tích của hạt: bằng 0 thì không lệch, khác 0 thì lệch. Với câu hỏi “thành phần nào không bị lệch hướng trong trường điện”, hãy quét nhanh bốn phương án và loại những hạt có ký hiệu điện tích quen thuộc: α (+2e), p (+e), e (−e). Hạt còn lại là nguyên tử trung hòa.

Mẹo ghi nhớ: “Có dấu thì lệch, không dấu thì đi thẳng”. Khi gặp dạng câu hỏi tương tự với từ khóa “không bị lệch hướng”, “không chịu lực điện”, “truyền thẳng”, hãy nghĩ ngay tới neutron và các nguyên tử, phân tử trung hòa; còn khi đề hỏi “lệch về bản nào” thì phải xét dấu điện tích để xác định chiều lệch.