Câu hỏi: Trong dao động điều hoà, gia tốc biến đổi như thế nào so với vận tốc?
- A. cùng pha với vận tốc.
- B. sớm pha 90° so với vận tốc.
- C. ngược pha với vận tốc.
- D. trễ pha 90° so với vận tốc.
Đáp án đúng là B. sớm pha 90° so với vận tốc. Trong dao động điều hoà, gia tốc là đạo hàm của vận tốc theo thời gian nên pha của nó luôn vượt pha vận tốc đúng một góc π/2, tức 90°.

Vì sao gia tốc sớm pha 90° so với vận tốc
Kết luận trên rút ra trực tiếp từ việc lấy đạo hàm li độ hai lần theo thời gian. Xét vật dao động điều hoà với phương trình li độ x = Acos(ωt + φ), trong đó A là biên độ, ω là tần số góc, t là thời gian, φ là pha ban đầu.
- Vận tốc là đạo hàm bậc nhất của li độ: v = dx/dt = −Aωsin(ωt + φ). Dùng hệ thức chuyển đổi sin sang cos, viết lại thành v = Aωcos(ωt + φ + π/2). Pha của vận tốc là (ωt + φ + π/2).
- Gia tốc là đạo hàm bậc nhất của vận tốc, tức đạo hàm bậc hai của li độ: a = dv/dt = −Aω²cos(ωt + φ) = Aω²cos(ωt + φ + π). Pha của gia tốc là (ωt + φ + π).
- So sánh hai pha: (ωt + φ + π) − (ωt + φ + π/2) = π/2. Gia tốc sớm pha hơn vận tốc một góc π/2, đúng bằng 90°.
Hệ quả cần nhớ: khi vận tốc đạt cực đại hoặc cực tiểu thì gia tốc bằng 0, và ngược lại khi gia tốc đạt độ lớn cực đại thì vận tốc triệt tiêu. Hai đại lượng này không bao giờ cùng cực trị tại một thời điểm, đúng với đặc trưng của hai dao động vuông pha.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án A, C, D đều mô tả sai góc lệch pha giữa gia tốc và vận tốc, nên không phương án nào đúng với dao động điều hoà.
- A. cùng pha với vận tốc: sai. Cùng pha nghĩa là hai đại lượng đồng thời cực đại, đồng thời bằng 0. Với gia tốc và vận tốc điều này không xảy ra, vì a = 0 tại vị trí cân bằng còn vận tốc lại cực đại chính tại đó.
- C. ngược pha với vận tốc: sai. Ngược pha là lệch 180°, khi đó hai đại lượng luôn trái dấu nhau. Thực tế chỉ có gia tốc ngược pha với li độ (lệch 180°), không phải với vận tốc.
- D. trễ pha 90° so với vận tốc: sai về chiều lệch pha. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì độ lớn góc lệch 90° là đúng, chỉ đảo ngược thứ tự. Gia tốc biến đổi trước vận tốc một phần tư chu kì, nên phải là sớm pha chứ không phải trễ pha.
Hệ thống kiến thức liên quan
Ba đại lượng li độ, vận tốc, gia tốc của một vật dao động điều hoà lập thành chuỗi lệch pha đều nhau, và đây là nền tảng để xử lý phần lớn bài tập chương Dao động cơ.
- Li độ x và vận tốc v vuông pha: v sớm pha π/2 so với x.
- Vận tốc v và gia tốc a vuông pha: a sớm pha π/2 so với v.
- Li độ x và gia tốc a ngược pha: a sớm pha π so với x, biểu hiện qua hệ thức a = −ω²x. Dấu trừ chính là dấu hiệu của ngược pha: li độ dương thì gia tốc âm và ngược lại.
Cách mô tả bằng đạo hàm cho thấy vì sao chuỗi lệch pha này có quy luật: mỗi lần lấy đạo hàm một hàm điều hoà, pha tăng thêm π/2 và biên độ nhân thêm ω. Vì vậy biên độ vận tốc là Aω, biên độ gia tốc là Aω². Ngoài ra, vận tốc và gia tốc vuông pha nên có hệ thức độc lập thời gian: (v/(Aω))² + (a/(Aω²))² = 1, dùng để tính nhanh một đại lượng khi biết đại lượng kia.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghi nhớ theo trật tự “x → v → a”: mỗi bước tiến thêm 90°, nên đọc xuôi là sớm pha, đọc ngược là trễ pha.
Với câu hỏi chỉ hỏi quan hệ pha, có thể loại nhanh hai phương án “cùng pha” và “ngược pha” nếu cặp đại lượng không phải x với a — vì trong dao động điều hoà chỉ cặp li độ và gia tốc mới ngược pha. Bước còn lại là xác định chiều: đại lượng nào là đạo hàm của đại lượng kia thì đại lượng đó sớm pha hơn 90°. Gia tốc là đạo hàm của vận tốc, nên gia tốc sớm pha 90° so với vận tốc. Một mốc kiểm tra chéo hữu ích: tại vị trí cân bằng vận tốc cực đại, gia tốc bằng 0 — nếu hai đại lượng cùng pha hoặc ngược pha thì điều này không thể xảy ra.
