Cách tính vận tốc trung bình và tức thời: Đáp án chi tiết

Câu hỏi: Phân biệt vận tốc trung bình và vận tốc tức thời. Cho một chất điểm di chuyển trên đường thẳng với tọa độ x = 3t² + 2t. Xác định vận tốc trung bình của chất điểm trong 6 s đầu và vận tốc tức thời khi t = 6 s.

Đáp án đúng là: Vận tốc trung bình trong 6 s đầu bằng 20 m/s; vận tốc tức thời tại t = 6 s bằng 38 m/s. Vận tốc trung bình được tính từ độ dời trong cả khoảng thời gian, còn vận tốc tức thời được tính bằng đạo hàm của tọa độ tại thời điểm cần xét.

Bài toán phân biệt vận tốc trung bình và vận tốc tức thời của chất điểm chuyển động thẳng

Vì sao kết quả là 20 m/s và 38 m/s?

Vận tốc trung bình xét chuyển động từ t = 0 đến t = 6 s. Ta lấy độ dời chia cho khoảng thời gian này. Với công thức tọa độ đã cho, các bước tính là:

  1. Tại t = 0 s: x(0) = 3 × 0² + 2 × 0 = 0 m.

  2. Tại t = 6 s: x(6) = 3 × 6² + 2 × 6 = 120 m.

  3. Độ dời là Δx = x(6) − x(0) = 120 m. Do đó, vận tốc trung bình bằng Δx/Δt = 120/6 = 20 m/s.

Vận tốc tức thời cho biết vận tốc tại riêng thời điểm t = 6 s. Lấy đạo hàm của tọa độ theo thời gian, ta được v(t) = dx/dt = 6t + 2. Thay t = 6 s: v(6) = 6 × 6 + 2 = 38 m/s. Vì bài cho tọa độ bằng mét và thời gian bằng giây, cả hai kết quả đều có đơn vị m/s.

Hệ thống kiến thức liên quan

Điểm khác nhau nằm ở khoảng thời gian được xét. Vận tốc trung bình bằng độ dời chia cho thời gian thực hiện độ dời ấy; nó mô tả chuyển động trên cả một khoảng. Vận tốc tức thời mô tả chuyển động tại một thời điểm, là giới hạn của vận tốc trung bình khi khoảng thời gian xét tiến tới 0. Khi biết hàm tọa độ x(t), ta tính vận tốc tức thời bằng đạo hàm v(t) = dx/dt.

Cần phân biệt độ dời với quãng đường. Độ dời là hiệu tọa độ cuối và đầu; quãng đường là tổng chiều dài đường đi. Hai đại lượng chỉ bằng nhau về độ lớn khi vật không đổi chiều trên khoảng xét. Trong bài này, v(t) = 6t + 2 luôn dương từ t = 0 đến t = 6 s, nên chất điểm không đổi chiều: độ dời và quãng đường đều bằng 120 m. Nếu vật đổi chiều, lấy quãng đường chia thời gian sẽ cho tốc độ trung bình, không phải vận tốc trung bình.

Cách nhận diện nhanh dạng bài

Gặp cụm “trong 6 s đầu”, hãy xác định hai mốc t = 0 và t = 6 s, rồi dùng Δx/Δt. Gặp cụm “tại t = 6 s”, hãy lấy đạo hàm x(t) trước khi thay thời điểm vào. Đừng dùng 20 m/s để trả lời cho một thời điểm, hoặc dùng 38 m/s để mô tả trung bình cả 6 s.