Câu hỏi: Tia hồng ngoại là
- A. Bức xạ có màu hồng nhạt.
- B. Bức xạ không nhìn thấy được.
- C. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng lớn hơn bước sóng của ánh sáng đỏ.
- D. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng nhỏ hơn bước sóng của ánh sáng tím.
Câu hỏi: Nguồn phát ra tia tử ngoại là
- A. Các vật có nhiệt độ cao trên 2000°C.
- B. Các vật có nhiệt độ rất cao.
- C. Hầu như tất cả các vật, kể cả các vật có nhiệt độ thấp.
- D. Một số chất đặc biệt.
Câu hỏi: Tia tử ngoại là
- A. Bức xạ có màu tím.
- B. Bức xạ không nhìn thấy được.
- C. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng lớn hơn bước sóng của ánh sáng đỏ.
- D. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng nhỏ hơn bước sóng của ánh sáng tím.
Câu hỏi: Ứng dụng của tia tử ngoại là
- A. Kiểm tra khuyết tật của sản phẩm.
- B. Sử dụng trong bộ điều khiển từ xa của tivi.
- C. Làm đèn chiếu sáng của ô tô.
- D. Dùng để sấy, sưởi.
Đáp án đúng là C. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng lớn hơn bước sóng của ánh sáng đỏ. Đây là đặc điểm phân biệt tia hồng ngoại với các bức xạ không nhìn thấy được khác.
Đáp án đúng là C. Hầu như tất cả các vật, kể cả các vật có nhiệt độ thấp. Đây là đáp án được ghi trong lời giải gốc cho câu hỏi về nguồn phát tia tử ngoại. Tuy nhiên, nhận định này nhầm tính chất của tia hồng ngoại với tia tử ngoại; cần xem lưu ý ở phần giải thích.
Đáp án đúng là D. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng nhỏ hơn bước sóng của ánh sáng tím. Tia tử ngoại nằm ngoài vùng ánh sáng tím của quang phổ nhìn thấy.
Đáp án đúng là A. Kiểm tra khuyết tật của sản phẩm. Tia tử ngoại có thể làm một số chất phát quang, nhờ đó hỗ trợ phát hiện khuyết tật trên bề mặt sản phẩm.

Vì sao các đáp án được chọn?
Tia hồng ngoại và tia tử ngoại đều là bức xạ điện từ mà mắt thường không nhìn thấy. Để xác định chúng, chỉ nói “không nhìn thấy được” là chưa đủ: tia hồng ngoại có bước sóng lớn hơn bước sóng ánh sáng đỏ, còn tia tử ngoại có bước sóng nhỏ hơn bước sóng ánh sáng tím. Vì vậy, đáp án C của câu đầu và đáp án D của câu hỏi về bản chất tia tử ngoại nêu đúng cả hai dấu hiệu cần thiết.
Với câu hỏi ứng dụng, lời giải gốc chọn A. Có thể làm rõ ứng dụng này bằng phương pháp kiểm tra phát quang: chất thấm hoặc chất chỉ thị phát sáng dưới tia tử ngoại, giúp người quan sát nhận ra một số vết nứt, khuyết tật trên bề mặt. Không nên suy từ đó rằng tia tử ngoại thường được dùng để nhìn xuyên sản phẩm và kiểm tra khuyết tật sâu bên trong; việc ấy thường gắn với tia X.
Lưu ý về câu hỏi nguồn phát: Lời giải gốc chọn C, nhưng “hầu như tất cả các vật, kể cả vật có nhiệt độ thấp” là mô tả thường dùng cho nguồn phát tia hồng ngoại, không phải tia tử ngoại. Vật nóng có thể phát tia tử ngoại khi nhiệt độ đủ cao; ngoài ra, tia tử ngoại còn có thể sinh ra từ một số nguồn không dựa vào nhiệt, chẳng hạn đèn phóng điện. Do đó, không nên học thuộc đáp án C như một kiến thức vật lý đúng về tia tử ngoại.
Vì sao các phương án còn lại không phù hợp?
- Câu hỏi về tia hồng ngoại: A sai vì tia này không có màu hồng nhìn thấy được. B đúng về tính không nhìn thấy nhưng quá rộng: tia tử ngoại cũng có đặc điểm ấy. D mô tả vị trí bước sóng của tia tử ngoại, không phải tia hồng ngoại.
- Câu hỏi về nguồn phát tia tử ngoại: A và B đều hướng đến vật nóng, nên không thể bác bỏ đơn giản bằng lập luận “chỉ vật nóng mới phát tia tử ngoại”; chúng khác nhau về mức độ cụ thể. D cũng không thể bị loại tuyệt đối vì một số nguồn đặc biệt có thể phát tia tử ngoại. Chính vì thế, các lựa chọn của câu này không chặt chẽ, còn C là đáp án sai về mặt kiến thức dù được lời giải gốc chọn.
- Câu hỏi về bản chất tia tử ngoại: A nhầm “tử ngoại” với màu tím mà mắt nhìn thấy. B thiếu dấu hiệu bước sóng nên chưa phân biệt được với tia hồng ngoại. C nêu bước sóng thuộc phía hồng ngoại, trái với vị trí của tia tử ngoại.
- Câu hỏi về ứng dụng: B là ứng dụng quen thuộc của tia hồng ngoại trong điều khiển từ xa. C nói đến đèn chiếu sáng bằng ánh sáng nhìn thấy. D gắn với tác dụng nhiệt của tia hồng ngoại, không phải ứng dụng đặc trưng của tia tử ngoại.
Hệ thống kiến thức liên quan
Trong phổ điện từ, vùng ánh sáng nhìn thấy nằm giữa phía bước sóng ngắn hơn ánh sáng tím và phía bước sóng dài hơn ánh sáng đỏ. Tia tử ngoại thuộc phía bước sóng ngắn; tia hồng ngoại thuộc phía bước sóng dài. Cả hai đều không nhìn thấy trực tiếp bằng mắt thường, nhưng có thể nhận biết thông qua tác dụng của chúng.
Mặt Trời là một nguồn tia tử ngoại quen thuộc. Tia tử ngoại cũng có khả năng kích thích một số phản ứng hóa học và làm một số chất phát quang; tính phát quang là căn cứ phù hợp để hiểu ứng dụng kiểm tra bề mặt sản phẩm. Ngược lại, mọi vật có nhiệt độ đều phát bức xạ nhiệt, nhưng không vì thế mà có thể kết luận vật ở nhiệt độ thấp là nguồn phát tia tử ngoại đáng kể.
Mẹo nhận diện nhanh
Ghi nhớ theo hai rìa của ánh sáng nhìn thấy: hồng ngoại ở ngoài phía đỏ nên có bước sóng dài hơn đỏ; tử ngoại ở ngoài phía tím nên có bước sóng ngắn hơn tím. Khi gặp phương án “không nhìn thấy được”, hãy kiểm tra thêm bước sóng. Khi gặp nguồn phát ở nhiệt độ thấp hoặc ứng dụng sấy, sưởi, hãy cảnh giác với sự nhầm lẫn giữa tia hồng ngoại và tia tử ngoại.
