Câu hỏi: Đọc đoạn thơ sau và trả lời các câu hỏi:
“Tổ quốc là tiếng mẹ
Ru ta từ trong nôi
Qua nhọc nhằn năm tháng
Nuôi lớn ta thành người
Tổ quốc là mây trắng
Trên ngút ngàn Trường Sơn
Bao người con ngã xuống
Cho quê hương mãi còn
Tổ quốc là cây lúa
Chín vàng mùa ca dao
Như dáng người thôn nữ
Nghiêng vào mùa chiêm bao…”
(Trích Tổ quốc là tiếng mẹ – Nguyễn Việt Chiến)
Câu 1. (0,5 điểm) Xác định đối tượng trữ tình của đoạn thơ.
Câu 2. (0,5 điểm) Nêu nội dung chính của đoạn thơ.
Câu 3. (1,0 điểm) Trong đoạn thơ, “Tổ quốc” được so sánh với những hình ảnh, từ ngữ nào? Chỉ ra và phân tích tác dụng của một biện pháp so sánh mà em thích nhất.
Câu 4. (1,0 điểm) Đoạn thơ đã khơi gợi trong em những tình cảm, cảm xúc nào?
Câu 5. (1,0 điểm) Thế hệ trẻ hôm nay sẽ làm gì để thể hiện ý thức trách nhiệm với Tổ quốc?
Đáp án: Câu 1 – đối tượng trữ tình là Tổ quốc; Câu 2 – ca ngợi vẻ đẹp, sự giàu đẹp, hùng vĩ của Tổ quốc và khẳng định tình yêu quê hương đất nước tha thiết; Câu 3 – Tổ quốc được so sánh với tiếng mẹ, mây trắng, cây lúa, dáng người thôn nữ; Câu 4 – lòng yêu thương, tự hào, biết ơn và cảm giác ấm áp, bình yên; Câu 5 – học tập, rèn luyện, trau dồi kiến thức và kỹ năng để trở thành người công dân có ích cho xã hội.

Vì sao đáp án đúng: phân tích đoạn thơ theo từng câu hỏi
Toàn bộ đoạn thơ xoay quanh một đối tượng duy nhất là Tổ quốc, và mọi hình ảnh đều được huy động để làm sáng rõ đối tượng ấy. Đọc theo trình tự câu hỏi sẽ thấy mạch cảm xúc đi từ nhận diện, khái quát đến cảm thụ và liên hệ bản thân.
Câu 1. Đối tượng trữ tình là Tổ quốc
Đối tượng trữ tình là đối tượng mà cái “tôi” trữ tình hướng tới, gửi gắm tình cảm. Ở đây, cụm “Tổ quốc là…” được điệp lại ba lần ở vị trí mở đầu các khổ, cho thấy Tổ quốc chính là trung tâm của bài thơ. Người nói không kể một câu chuyện cụ thể mà đang bày tỏ suy nghĩ, tình cảm về Tổ quốc, nên có thể khẳng định đối tượng trữ tình là Tổ quốc.
Câu 2. Nội dung chính
Đoạn thơ ca ngợi vẻ đẹp, sự giàu đẹp và hùng vĩ của Tổ quốc, đồng thời khẳng định tình yêu quê hương đất nước tha thiết, mãnh liệt của người con đất Việt. Vẻ đẹp ấy hiện lên qua bốn bình diện: lời ru của mẹ (bình dị, thiêng liêng), dãy Trường Sơn (hùng vĩ, gắn với sự hy sinh), cánh đồng lúa (trù phú, gắn với đời sống lao động) và dáng người thôn nữ (duyên dáng, đậm chất ca dao). Tất cả đều bình dị mà lớn lao, gần gũi mà thiêng liêng.
Câu 3. Các phép so sánh và tác dụng
“Tổ quốc” trong đoạn thơ được đặt cạnh bốn hình ảnh so sánh:
- Tiếng mẹ: “Tổ quốc là tiếng mẹ / Ru ta từ trong nôi”
- Mây trắng: “Tổ quốc là mây trắng / Trên ngút ngàn Trường Sơn”
- Cây lúa: “Tổ quốc là cây lúa / Chín vàng mùa ca dao”
- Dáng người thôn nữ: “Như dáng người thôn nữ / Nghiêng vào mùa chiêm bao”
Biện pháp được sử dụng là so sánh ngang bằng, với từ so sánh “là” và “như”. Tác dụng chung: tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời thơ, giúp người đọc hình dung rõ nét vẻ đẹp, sự giàu đẹp và hùng vĩ của Tổ quốc; đồng thời làm tình cảm của tác giả bộc lộ tự nhiên, chân thành, tha thiết, tạo nên những liên tưởng và suy ngẫm sâu sắc về tình yêu quê hương đất nước.
Ví dụ với phép so sánh “Tổ quốc là tiếng mẹ”: hình ảnh này giúp người đọc cảm nhận sự ấm áp, yêu thương và che chở của Tổ quốc đối với mỗi người con. Tiếng mẹ ru là tiếng ru của quê hương, ngọt ngào, êm ái, chứa đựng bao tình cảm thiêng liêng, sâu nặng. Cách so sánh ấy đưa một khái niệm trừu tượng, lớn lao là Tổ quốc về với thứ thân thuộc nhất trong đời mỗi con người, nhờ vậy mà dễ cảm, dễ nhớ.
Câu 4. Tình cảm, cảm xúc được khơi gợi
- Yêu thương và tự hào về quê hương đất nước: Tổ quốc hiện lên thật đẹp, giàu đẹp, hùng vĩ, khiến em thêm yêu, thêm tự hào về nơi mình sinh ra và lớn lên.
- Biết ơn những người con đã hy sinh vì độc lập, tự do của đất nước: hai câu “Bao người con ngã xuống / Cho quê hương mãi còn” gợi sự biết ơn sâu sắc đối với những người đã hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc.
- Cảm giác ấm áp, bình yên, hạnh phúc: Tổ quốc như người mẹ hiền luôn che chở, yêu thương và nuôi dưỡng mỗi người con.
Câu 5. Trách nhiệm của thế hệ trẻ
Cách thể hiện thiết thực nhất là học tập, rèn luyện, trau dồi kiến thức và kỹ năng để trở thành người công dân có ích cho xã hội. Từ nền tảng đó, người trẻ có thể góp sức bằng những việc cụ thể: giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa, bảo vệ môi trường, tham gia các hoạt động cộng đồng, sống có kỷ luật và trách nhiệm với gia đình, nhà trường. Yêu Tổ quốc không chỉ là rung động trong thơ mà phải chuyển thành hành động hằng ngày.
Những lỗi thường gặp khi làm dạng đề này
Lỗi phổ biến nhất ở câu 1 là trả lời “quê hương”, “đất nước” hoặc “người mẹ” thay vì Tổ quốc — trong khi Tổ quốc mới là đối tượng được điệp lại và được gán cho các hình ảnh so sánh. Câu 2 dễ bị viết thành cảm nhận chung chung (“bài thơ rất hay, rất xúc động”) mà thiếu nội dung khái quát. Câu 3 dễ mắc hai lỗi: chỉ liệt kê hình ảnh mà không chỉ ra tác dụng, hoặc nêu tên biện pháp sai (gọi là nhân hóa, ẩn dụ) trong khi bản chất là so sánh. Câu 4 và câu 5 dễ bị lẫn sang nhau: câu 4 hỏi cảm xúc, câu 5 hỏi hành động — viết cảm xúc vào câu 5 hoặc ngược lại đều mất điểm.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng đề đọc hiểu thơ hiện đại thường đi theo bốn tầng: nhận diện (thể loại, đối tượng trữ tình, biện pháp tu từ), khái quát (nội dung chính, chủ đề), cảm thụ (phân tích cái hay của hình ảnh, từ ngữ, biện pháp nghệ thuật) và liên hệ (cảm xúc cá nhân, bài học hành động). Nắm được bốn tầng này, người học biết mỗi câu hỏi đang yêu cầu mình làm gì.
- Đối tượng trữ tình: con người, sự vật, khái niệm được tác giả hướng tới để bộc lộ tình cảm.
- So sánh ngang bằng dùng từ “là”, “như”, “giống như”, “tựa”; so sánh không ngang bằng dùng “hơn”, “kém”, “chẳng bằng”.
- Tác dụng của so sánh: gợi hình (giúp hình dung cụ thể), gợi cảm (truyền tình cảm), tạo liên tưởng và làm nổi bật đặc điểm của đối tượng được nói tới.
Bài thơ còn đáng chú ý ở chất liệu dân gian: “ca dao”, “chiêm bao”, “dáng người thôn nữ nghiêng vào mùa” — những hình ảnh mềm, nghiêng, đậm hồn quê, làm cho Tổ quốc hiện lên vừa thiêng liêng vừa thân thương.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Với câu hỏi về đối tượng trữ tình, hãy tìm cụm từ được lặp lại nhiều nhất và đứng sau các từ so sánh, nhân hóa — ở bài này chính là “Tổ quốc”. Với câu hỏi nêu tác dụng của biện pháp tu từ, dùng khung ba bước: gọi tên biện pháp → chỉ ra hình ảnh cụ thể → nêu tác dụng theo hai vế “gợi hình” và “gợi cảm”. Bốn hình ảnh so sánh trong bài có thể nhớ theo trục: tiếng mẹ (cội nguồn) – mây trắng Trường Sơn (non sông, hy sinh) – cây lúa (lao động, no ấm) – dáng thôn nữ (vẻ đẹp con người). Trục này đi từ cái riêng, gần gũi đến cái chung, lớn lao, rất dễ tái hiện khi viết bài.

