Câu hỏi: Phát biểu nào sau đây sai khi nói về sự truyền âm?
- A. Tần số âm càng thấp thì âm càng bổng.
- B. Cường độ âm càng lớn, âm nghe được càng to.
- C. Ngưỡng đau của tai người không phụ thuộc vào tần số của âm.
- D. Sóng âm truyền trong không khí là sóng dọc.
Đáp án đúng là A và C. A sai vì tần số âm càng thấp thì âm càng trầm, không phải càng bổng; C sai vì ngưỡng đau của tai người có phụ thuộc vào tần số âm. Hai phát biểu còn lại phù hợp với đặc điểm của âm và sự truyền âm trong không khí.

Vì sao A và C là các phát biểu sai?
Phương án A đã đảo ngược quan hệ giữa tần số và độ cao của âm. Tần số là số dao động trong một giây, đo bằng héc (Hz). Khi so sánh các âm nghe được, tần số thấp ứng với âm trầm, còn tần số cao ứng với âm bổng. Vì vậy, từ “bổng” trong A phải được thay bằng “trầm” thì phát biểu mới đúng.
Phương án C sai ở cụm “không phụ thuộc”. Ngưỡng đau là mức âm bắt đầu gây cảm giác đau cho tai; mức này không giống nhau ở mọi tần số. Cần phân biệt nó với việc tai người chỉ nghe được âm trong một khoảng tần số nhất định: khoảng nghe được nói về giới hạn tần số, còn ngưỡng đau nói về mức âm gây đau.
Vì sao B và D không phải đáp án?
- B đúng: Cường độ âm liên quan đến độ to cảm nhận được. Với các âm cùng tần số trong cùng điều kiện nghe, cường độ lớn hơn thường khiến âm nghe to hơn. B không nhầm độ to với độ cao: độ cao gắn với tần số, còn độ to gắn với cường độ âm.
- D đúng: Trong không khí, các phần tử khí dao động theo phương truyền âm, tạo nên những vùng nén và giãn liên tiếp. Vì phương dao động song song với phương truyền sóng, sóng âm trong không khí là sóng dọc.
Dễ nhầm nhất là B: âm to hơn không có nghĩa là âm bổng hơn. Một âm trầm vẫn có thể được phát với cường độ lớn.
Hệ thống kiến thức liên quan
Để phân biệt các phát biểu về sóng âm, cần tách đặc trưng vật lí của âm khỏi cảm nhận của tai. Tần số quyết định âm được cảm nhận là trầm hay bổng; cường độ âm liên quan đến cảm giác to hay nhỏ. Khả năng nghe và mức âm gây đau của tai cũng cần được xét trong mối liên hệ với tần số, thay vì coi mọi tần số là như nhau.
Sóng âm là sóng cơ nên cần môi trường vật chất để truyền. Trong không khí, âm truyền dưới dạng sóng dọc. Ở chất rắn, sóng âm có thể truyền dưới dạng sóng dọc hoặc sóng ngang; vì thế không thể lấy kết luận về không khí để khẳng định mọi sóng âm trong mọi môi trường đều là sóng dọc.
Cách nhận diện nhanh
Ghi nhớ theo hai cặp: tần số thấp – âm trầm, tần số cao – âm bổng; cường độ lớn – âm nghe to hơn khi so sánh trong cùng điều kiện. Gặp phát biểu có từ tuyệt đối như “không phụ thuộc”, hãy kiểm tra yếu tố đang xét: ở câu này, ngưỡng đau không độc lập với tần số âm.
