Câu hỏi: Kiểu thời tiết lạnh khô, ít mưa xuất hiện ở miền Bắc nước ta vào nửa đầu mùa đông là do
- A. gió mùa Đông Bắc bị biến tính nhiều hơn khi đi qua vùng biển.
- B. gió mùa Đông Bắc đã chấm dứt thời gian hoạt động.
- C. ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam mạnh dần lên.
- D. gió mùa Đông Bắc ít bị biến tính khi đi qua lục địa Á – Âu.
Đáp án đúng là D. Gió mùa Đông Bắc ít bị biến tính khi đi qua lục địa Á – Âu. Khối không khí lạnh có nguồn gốc từ lục địa Á – Âu vốn khô, khi tràn xuống nước ta vào nửa đầu mùa đông vẫn giữ tính chất khô nên gây ra kiểu thời tiết lạnh khô, ít mưa ở miền Bắc.

Vì sao đáp án D đúng
Nguyên nhân gốc của kiểu thời tiết lạnh khô, ít mưa là tính chất của khối không khí trước khi tới nước ta. Gió mùa Đông Bắc hình thành trên vùng lục địa Á – Âu rộng lớn, nơi không khí rất lạnh và khô. Khi khối khí này di chuyển xuống phía nam, nếu quãng đường đi chủ yếu trên lục địa thì nó ít bị biến tính: vẫn giữ độ lạnh sâu và độ ẩm thấp.
Vào nửa đầu mùa đông, đường di chuyển của các đợt gió mùa Đông Bắc phần lớn men theo lục địa rồi mới vào nước ta, quãng đường qua biển ngắn. Kết quả là miền Bắc đón khối khí lạnh, khô, độ ẩm thấp, hơi nước ít nên khó hình thành mây và mưa. Trời vì thế lạnh khô, ít mưa, thường chỉ có mưa phùn nhỏ hoặc hanh khô kéo dài.
Cần phân biệt rõ: đáp án D không nói gió “không hề” biến tính, mà nói mức biến tính ít — đúng với giai đoạn nửa đầu mùa đông. Đây là điểm mấu chốt để chọn D thay vì A.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án A là phương án dễ nhầm nhất, vì nó mô tả đúng một hiện tượng có thật nhưng gắn sai giai đoạn. Khi gió mùa Đông Bắc đi qua vùng biển, khối khí được bổ sung hơi ẩm và bớt lạnh đi, tức bị biến tính nhiều hơn — chính là cơ chế tạo kiểu thời tiết lạnh ẩm, mưa phùn đặc trưng của nửa sau mùa đông. Đem cơ chế đó gán cho nửa đầu mùa đông là sai thời điểm, và cũng sai với yêu cầu “lạnh khô, ít mưa” của đề.
Phương án B sai ở thực tế hoạt động của gió mùa. Nửa đầu mùa đông chính là lúc gió mùa Đông Bắc hoạt động mạnh nhất và liên tục nhất ở miền Bắc, mỗi đợt kéo dài vài ngày rồi được thay bằng đợt khác. Nói gió đã chấm dứt hoạt động là ngược với quy luật khí hậu.
Phương án C sai về mùa. Gió mùa Tây Nam là hoạt động đặc trưng của mùa hạ, gắn với thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều. Mùa đông, gió Tây Nam không phải nhân tố chi phối thời tiết miền Bắc, càng không thể tạo ra kiểu lạnh khô.
Hệ thống kiến thức liên quan
Kiểu thời tiết ở miền Bắc trong mùa đông phụ thuộc vào hai biến số: hướng di chuyển của khối khí lạnh và mức độ biến tính của nó trên đường đi.
- Nửa đầu mùa đông (khoảng tháng XI đến tháng I): khối khí lạnh di chuyển chủ yếu trên lục địa Á – Âu, ít qua biển nên ít biến tính → thời tiết lạnh khô, ít mưa, có thể xuất hiện sương muối ở vùng núi cao.
- Nửa sau mùa đông (khoảng tháng II đến tháng IV): khối khí lạnh lệch ra phía đông, đi qua vùng biển trước khi vào nước ta nên được tăng ẩm, bớt lạnh → thời tiết lạnh ẩm, mưa phùn, độ ẩm cao, nồm ẩm.
- Biến tính là quá trình khối khí thay đổi tính chất khi di chuyển qua bề mặt khác nhau: qua lục địa thì khô và lạnh hơn, qua biển thì ẩm và ấm hơn.
- Gần chí tuyến Bắc còn có gió Tín phong bán cầu Bắc hoạt động xen kẽ, nhưng trong mùa đông ở miền Bắc, nó bị gió mùa Đông Bắc lấn át.
Mẹo nhớ nhanh
Ghép cặp theo từ khóa tính chất: “lạnh khô” đi với “lục địa” (khô — khô), “lạnh ẩm” đi với “biển” (ẩm — ẩm). Thời gian tương ứng: nửa đầu mùa đông → lạnh khô → ít biến tính khi qua lục địa; nửa sau mùa đông → lạnh ẩm, mưa phùn → biến tính nhiều khi qua biển.
Khi gặp câu hỏi dạng này, kiểm tra hai thứ trước khi chọn: giai đoạn mùa đông (đầu hay sau) và yêu cầu thời tiết (khô hay ẩm). Phương án nào nói đúng cơ chế nhưng lệch giai đoạn — như phương án A — chính là bẫy cần loại.

