Câu hỏi: Khi nói về nội năng của một vật:
- a) Nội năng của một vật phụ thuộc vào nhiệt độ và thể tích của vật.
- b) Nội năng của một vật thay đổi trong quá trình truyền nhiệt và trong quá trình thực hiện công.
- c) Nội năng của vật (1) lớn hơn nội năng của vật (2) thì nhiệt độ của vật (1) cũng lớn hơn nhiệt độ của vật (2).
- d) Một vật lúc nào cũng có nội năng, do đó lúc nào cũng có nhiệt lượng.
Đáp án đúng là a và b. Nội năng của một vật phụ thuộc vào nhiệt độ và thể tích, và có thể biến đổi theo hai con đường: truyền nhiệt và thực hiện công. Hai ý c và d sai vì nội năng còn phụ thuộc khối lượng, còn nhiệt lượng chỉ xuất hiện khi có quá trình truyền nhiệt.

Vì sao a) và b) là hai nhận định đúng
Nội năng của một vật là tổng động năng chuyển động hỗn độn của các phân tử cấu tạo nên vật và thế năng tương tác giữa các phân tử đó. Hai thành phần này gắn với hai đại lượng trạng thái khác nhau, nên câu a) đúng về bản chất.
Động năng phân tử tăng khi nhiệt độ tăng, còn thế năng tương tác thay đổi theo khoảng cách trung bình giữa các phân tử, tức theo thể tích. Vì vậy với một lượng chất xác định, nội năng là hàm của nhiệt độ và thể tích: U = f(T, V). Cần lưu ý trường hợp riêng: khí lí tưởng được coi là không có thế năng tương tác, nên nội năng của nó chỉ phụ thuộc nhiệt độ; đó là mô hình lí tưởng hóa, không phủ định kết luận chung cho vật thực.
Câu b) nêu đúng hai cách làm biến đổi nội năng. Truyền nhiệt là quá trình trao đổi năng lượng do chênh lệch nhiệt độ, không kèm sinh công; thực hiện công là quá trình có lực tác dụng làm vật dịch chuyển hoặc biến dạng, không kèm trao đổi nhiệt. Cả hai đều làm nội năng thay đổi, và điều này được diễn đạt trong định luật I Nhiệt động lực học: ΔU = Q + A, với Q là nhiệt lượng vật nhận được và A là công vật nhận được.
Vì sao c) và d) sai
Câu c) sai vì nội năng không chỉ phụ thuộc nhiệt độ mà còn phụ thuộc khối lượng (số phân tử) và cấu trúc của vật. Một lượng nước lớn ở nhiệt độ thấp hoàn toàn có thể có nội năng lớn hơn một lượng nước nhỏ ở nhiệt độ cao, vì số phân tử nhiều hơn hẳn. Một phản ví dụ khác tinh tế hơn: cùng khối lượng, nước đá ở 0 °C và nước lỏng ở 0 °C có nhiệt độ bằng nhau nhưng nội năng khác nhau, do thế năng tương tác giữa các phân tử ở hai trạng thái khác nhau. Như vậy chiều của nội năng không quyết định chiều của nhiệt độ. Đây là ý dễ nhầm nhất trong bài, vì nhiều bạn thấy nhiệt độ và nội năng luôn đi cùng nhau.
Câu d) sai ở nửa sau. Vật lúc nào cũng có nội năng là đúng, vì các phân tử luôn chuyển động nhiệt hỗn độn (chỉ ở 0 K mới dừng, mà 0 K là giới hạn không đạt tới). Nhưng nhiệt lượng không phải thuộc tính tồn tại sẵn trong vật. Nhiệt lượng là phần nội năng mà vật nhận thêm hay mất bớt trong một quá trình truyền nhiệt, chỉ xảy ra khi hai vật có nhiệt độ khác nhau và có tiếp xúc hoặc trao đổi năng lượng. Một vật đứng yên, cô lập thì không “có” nhiệt lượng nào cả; nói “vật có nhiệt lượng” là cách nói tắt dễ gây sai bản chất. Công thức Q = mcΔt chỉ dùng để tính nhiệt lượng trong một quá trình trao đổi nhiệt cụ thể.
Hệ thống kiến thức liên quan
- Nội năng là tổng động năng chuyển động nhiệt của các phân tử và thế năng tương tác giữa chúng; đơn vị là jun (J).
- Nội năng là hàm trạng thái: giá trị của nó chỉ phụ thuộc trạng thái hiện tại (nhiệt độ, thể tích hoặc áp suất, thể tích), không phụ thuộc cách vật đi tới trạng thái đó.
- Hai cách biến đổi nội năng: truyền nhiệt (dẫn nhiệt, đối lưu, bức xạ nhiệt) và thực hiện công (nén, kéo, cọ xát…).
- Định luật I Nhiệt động lực học: ΔU = Q + A, với quy ước Q > 0 khi vật nhận nhiệt, A > 0 khi vật nhận công.
- Phân biệt rõ: nội năng là năng lượng dự trữ bên trong vật; nhiệt lượng và công là các đại lượng đo phần năng lượng được truyền, chỉ có nghĩa trong một quá trình.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng câu tương tự
Nhớ ba câu ngắn: nội năng thì luôn có, nhiệt lượng chỉ có khi trao đổi, còn nhiệt độ chỉ phản ánh động năng phân tử. Khi gặp câu hỏi về nội năng của một vật phụ thuộc vào yếu tố nào, hãy kiểm tra xem phương án có nêu đủ cặp nhiệt độ – thể tích (và ngầm hiểu khối lượng đã xác định) hay không.
Với dạng trắc nghiệm đúng/sai bốn ý, cảnh giác với các cụm từ tuyệt đối như “lúc nào cũng”, “chỉ cần”, “chắc chắn rằng” — chúng thường là dấu hiệu của ý sai. Ngoài ra, khi một phương án suy ra trực tiếp một đại lượng từ một đại lượng khác (nội năng lớn hơn ⇒ nhiệt độ lớn hơn), hãy tự hỏi còn yếu tố nào bị bỏ qua không.
