Câu hỏi: Chất béo là ester nên có phản ứng thủy phân trong môi trường acid hoặc trong môi trường kiềm giống như các ester khác. Chọn đúng hoặc sai:
- a) Phản ứng thủy phân chất béo trong môi trường acid là phản ứng thuận nghịch, trong môi trường kiềm là một chiều.
- b) Thủy phân chất béo X thu được C₁₇H₃₅COONa và glycerol. Tên của X là tristearin.
- c) Cho 1 mol triglyceride X tác dụng với dung dịch NaOH dư, thu được 1 mol glycerol, 1 mol sodium palmitate và 2 mol sodium stearate. Công thức của X là C₅₂H₉₆O₆.
- d) Thủy phân chất béo trong môi trường kiềm luôn thu được carboxylic acid và glycerol.
Đáp án đúng là a) Đúng, b) Đúng, c) Sai, d) Sai. Phản ứng thủy phân chất béo trong môi trường kiềm (xà phòng hóa) chạy một chiều và cho muối của acid béo cùng glycerol; còn muốn thu được carboxylic acid phải thủy phân trong môi trường acid. Hai ý a và b đúng, hai ý c và d sai.

Vì sao ý a và ý b đúng
Ý a đúng vì bản chất chất béo là triester của glycerol với acid béo, nên phản ứng thủy phân của nó mang đầy đủ tính chất của phản ứng thủy phân ester, chỉ khác nhau ở chiều phản ứng khi đổi môi trường.
Trong môi trường acid, phản ứng có xúc tác H⁺ và đun nóng, viết gọn:
(RCOO)₃C₃H₅ + 3H₂O ⇌ C₃H₅(OH)₃ + 3RCOOH
Đây là phản ứng thuận nghịch. Acid béo vừa sinh ra vẫn có thể ester hóa ngược lại với glycerol, nên hệ đạt trạng thái cân bằng chứ không chuyển hóa hết. Trong môi trường kiềm, NaOH hoặc KOH lập tức trung hòa acid béo thành muối, acid béo không còn để phản ứng nghịch, cân bằng bị đẩy hoàn toàn sang phải:
(RCOO)₃C₃H₅ + 3NaOH → C₃H₅(OH)₃ + 3RCOONa
Vì vậy thực tế coi phản ứng thủy phân trong kiềm là một chiều, đó chính là phản ứng xà phòng hóa.
Ý b đúng vì C₁₇H₃₅COONa là muối natri của acid stearic (acid octadecanoic). Thủy phân một triglyceride mà chỉ cho đúng một loại muối, tức cả ba gốc acid trong phân tử đều là gốc stearat. Chất béo đó là tristearin, công thức C₅₇H₁₁₀O₆, tên đầy đủ là tristearoyl glycerol. Nếu sản phẩm có từ hai loại muối trở lên thì mới là chất béo hỗn hợp.
Vì sao ý c và ý d sai
Ý c sai ở công thức phân tử. Sản phẩm cho biết phân tử X gồm khung glycerol gắn 1 gốc palmitat (C₁₅H₃₁COO–, 16 nguyên tử C) và 2 gốc stearat (C₁₇H₃₅COO–, mỗi gốc 18 nguyên tử C). Số nguyên tử C trong X bằng 3 (khung glycerol) + 16 + 18 × 2 = 55, nên X là C₅₅H₁₀₆O₆, không phải C₅₂H₉₆O₆.
Con số 52 trong đề chính là tổng số C của ba gốc acid, tức người ra đề đã bỏ quên 3 nguyên tử C của khung glycerol — đây là bẫy đếm thiếu rất hay gặp. Có thể kiểm tra thêm bằng độ bất bão hòa của C₅₂H₉₆O₆: số liên kết π và vòng bằng (2 × 52 + 2 − 96) : 2 = 5, trong khi một triglyceride tạo từ các acid béo no chỉ có 3 liên kết π ở ba nhóm C=O. Như vậy C₅₂H₉₆O₆ không thể là chất béo no chứa palmitat và stearat.
Ý d sai ở cụm “luôn thu được carboxylic acid”. Trong môi trường kiềm, acid béo sinh ra bị base trung hòa ngay thành muối natri hoặc kali của acid béo (thành phần chính của xà phòng), nên sản phẩm là muối và glycerol. Muốn thu được carboxylic acid tự do phải thủy phân trong môi trường acid. Đây là điểm dễ nhầm nhất trong cả bốn ý, vì nhiều bạn chỉ nhớ “thủy phân cho acid béo và glycerol” mà quên mất phụ thuộc môi trường.
Hệ thống kiến thức liên quan
Chất béo là triester của glycerol với acid béo, gọi chung là triglyceride hay triacylglycerol, công thức tổng quát (RCOO)₃C₃H₅, trong đó ba gốc R có thể giống hoặc khác nhau. Acid béo thường gặp là acid panmitic C₁₅H₃₁COOH, acid stearic C₁₇H₃₅COOH (no) và acid oleic C₁₇H₃₃COOH, acid linoleic C₁₇H₃₁COOH (không no).
- Thủy phân trong môi trường acid: xúc tác H⁺, đun nóng, phản ứng thuận nghịch, sản phẩm là glycerol và acid béo.
- Thủy phân trong môi trường kiềm: còn gọi là phản ứng xà phòng hóa, xảy ra một chiều khi đun nóng với NaOH hoặc KOH, sản phẩm là glycerol và muối của acid béo.
- Phản ứng cộng: chất béo có gốc acid không no cộng được H₂ (xúc tác Ni, tạo chất béo rắn), cộng Br₂, cộng I₂; chỉ số iodine dùng để đánh giá mức độ không no.
- Tính chất vật lý: nhẹ hơn nước, không tan trong nước, tan tốt trong dung môi hữu cơ như xăng, benzene, ether.
- Cách xác định công thức: số nguyên tử C của triglyceride bằng 3 cộng tổng số C trong ba gốc acid; chất béo đơn giản (cùng một loại gốc) gồm tripanmitin, tristearin, triolein.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhớ cặp đối lập: acid thì thuận nghịch, kiềm thì một chiều; acid cho acid béo, kiềm cho muối acid béo. Hai câu này xử lý gần như toàn bộ các ý dạng này, kể cả khi đề đổi cách hỏi sang “sản phẩm của phản ứng xà phòng hóa là gì”.
Với ý liên quan đến công thức, luôn đếm theo công thức (RCOO)₃C₃H₅: lấy 3 cộng tổng số C của các gốc acid thu được từ muối. Thấy đề cho một chất béo mà thủy phân ra nhiều loại muối thì đó là chất béo hỗn hợp, không gọi tên đơn như tristearin. Cuối cùng, kiểm tra nhanh bằng độ bất bão hòa: triglyceride tạo từ acid béo no phải có đúng 3 liên kết π, nếu con số khác 3 thì công thức trong đề đã sai.
