Phân tích tác dụng BPTT so sánh trong 2 câu thơ (chi tiết)

Câu hỏi: Phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ so sánh trong hai câu thơ sau: “Chiều xanh như nỗi nhớ nhà / Mây bàng bạc sóng bao la bốn bề”.

Đáp án: Hai câu thơ đều sử dụng biện pháp tu từ so sánh và đạt hiệu quả nghệ thuật cao: câu thứ nhất so sánh màu chiều với nỗi nhớ nhà để làm sâu sắc tâm trạng, câu thứ hai ví mây bàng bạc như sóng bao la để mở rộng không gian. Nhờ đó, đoạn thơ vừa tả cảnh vừa tả tình, giàu sức gợi và tăng tính biểu cảm.

Hai câu thơ Chiều xanh như nỗi nhớ nhà và Mây bàng bạc sóng bao la bốn bề dùng biện pháp so sánh

Hiệu quả của biện pháp so sánh trong từng câu thơ

Điểm mấu chốt khi phân tích tác dụng BPTT so sánh là phải chỉ rõ hai vế của phép so sánh, rồi mới nói đến điều mà phép so sánh ấy làm được cho hình ảnh và cảm xúc.

Ở câu “Chiều xanh như nỗi nhớ nhà”, từ so sánh “như” nối liền “chiều” với “nỗi nhớ nhà”. Màu xanh của buổi chiều vốn là sắc màu man mác, tĩnh lặng; đặt nó cạnh nỗi nhớ quê da diết của người xa xứ, tác giả khiến người đọc cảm nhận được chiều không chỉ có sắc mà còn có hồn. Phép so sánh chuyển một trạng thái vật lí (màu sắc, ánh sáng) thành một trạng thái tâm lí, nên vừa làm nổi bật sắc chiều, vừa khơi sâu nỗi nhớ. Đây là kiểu so sánh hữu hình hóa cái vô hình — cái người ta không nhìn thấy được thì tả bằng cái nhìn thấy được.

Ở câu “Mây bàng bạc sóng bao la bốn bề”, tác giả dùng phép so sánh ngầm: mây trắng đục trải rộng trên trời được đặt song song với sóng nước mênh mông. Câu thơ không cần từ so sánh, người đọc vẫn thấy sự tương đồng giữa hai mặt phẳng — trời và nước — cùng chung một vẻ bàng bạc, mênh mông. Kết quả là không gian được mở ra bốn phía, gợi cảm giác hùng vĩ, rộng lớn của thiên nhiên; đồng thời tạo một khoảng lặng mơ hồ, tĩnh tại, như đẩy con người nhỏ lại trước trời đất.

Đặt hai câu cạnh nhau, phép so sánh được dùng theo hai hướng bổ sung cho nhau: câu đầu nghiêng về bộc lộ cảm xúc, câu sau nghiêng về miêu tả cảnh vật. Cả hai cùng góp phần dựng nên một bức tranh chiều tà vừa rộng lớn vừa thấm đẫm tâm trạng, giàu chất thơ.

Những cách hiểu chưa đúng khi làm dạng đề này

Lỗi thường gặp nhất là chỉ ra “bài thơ có dùng phép so sánh” rồi dừng lại, hoặc kể lể cảm xúc cá nhân mà không chỉ ra phép so sánh ấy tạo ra hiệu quả gì. Cách hiểu thứ hai là gán sai cơ chế: nhiều bạn nói câu “Mây bàng bạc sóng bao la bốn bề” là so sánh nổi vì “có từ như” — trong khi câu này không hề có từ so sánh, đó là so sánh ngầm (ẩn dụ), dấu hiệu duy nhất là hai sự vật được đặt cạnh nhau để người đọc tự liên tưởng.

Một cách hiểu khác cần tránh là đồng nhất “mây bàng bạc” với màu xanh của trời chiều. Hai sự vật gốc của hai câu thơ khác nhau: một bên là sắc chiều, một bên là mây. Nếu gộp chúng lại, bài phân tích sẽ mất căn cứ vào từ ngữ và mất luôn cái hay của việc tác giả chọn hai điểm nhìn khác nhau để tả cùng một buổi chiều. Cuối cùng, tránh suy diễn quá xa: nỗi nhớ nhà ở đây là nỗi nhớ của chủ thể trữ tình đang ở xa quê, không nên gán ghép cho tác giả một hoàn cảnh cụ thể khi đề không cho biết tên tác phẩm, tác giả hay hoàn cảnh sáng tác.

Hệ thống kiến thức liên quan về biện pháp so sánh

Phép so sánh là cách đối chiếu sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác dựa trên nét tương đồng, nhằm làm hình ảnh cụ thể, sinh động và dễ cảm nhận hơn. Một phép so sánh đầy đủ thường có bốn phần:

  • Sự vật được so sánh (vế A): “chiều”, “mây”.
  • Phương diện so sánh: màu sắc, trạng thái, sự trải rộng.
  • Từ so sánh: “như”, “tựa”, “bằng”, “là”… có thể bị lược bỏ trong so sánh ngầm.
  • Sự vật dùng để so sánh (vế B): “nỗi nhớ nhà”, “sóng bao la bốn bề”.

So sánh có hai dạng thường gặp: so sánh nổi (có từ so sánh, nhận ra ngay như câu thứ nhất) và so sánh ngầm (không có từ so sánh, phải dựa vào sự xuất hiện song song của hai sự vật như câu thứ hai). Khi phân tích, cần đi từ từ ngữ của câu thơ đến hiệu quả: trước hết xác định đúng sự vật được đem ra so sánh, sau đó xem phép so sánh làm cho hình ảnh rõ hơn, đẹp hơn hay thể hiện tâm trạng sâu hơn ở điểm nào.

Mẹo nhận diện và ghi nhớ

Với dạng đề phân tích hiệu quả của một biện pháp tu từ, hãy làm theo ba nhịp: gọi tên — chỉ dấu hiệu — nói hiệu quả. Gọi tên biện pháp (so sánh), chỉ dấu hiệu cụ thể trong câu (từ “như” hoặc cặp hình ảnh song song), rồi mới nói hiệu quả tác động đến hình ảnh và cảm xúc. Thiếu một trong ba nhịp, bài thường bị điểm thấp.

Mẹo nhớ nhanh: câu nào có “như, tựa, là, bằng” thì là so sánh nổi, cứ tìm hai vế quanh từ ấy; câu nào không có từ so sánh nhưng hai hình ảnh được đặt cạnh nhau như hai nửa của một bức tranh thì là so sánh ngầm. Với hai câu thơ trong đề, có thể ghi gọn: chiều xanh — nhớ nhà (tả tình), mây bàng bạc — sóng bao la (tả cảnh). Một câu tình, một câu cảnh, cộng lại thành bức tranh chiều tà trọn vẹn.