Cách tính độ dịch chuyển: Chứng minh công thức chi tiết

Câu hỏi: Hãy chứng minh rằng công thức tính độ lớn của độ dịch chuyển trong chuyển động thẳng biến đổi đều là: d = v₀t + ½at².

Đáp án đúng là công thức d = v₀t + ½at². Với gia tốc không đổi, vận tốc cuối là v = v₀ + at. Thay vận tốc này vào công thức vận tốc trung bình sẽ thu được độ dịch chuyển d.

Công thức độ dịch chuyển trong chuyển động thẳng biến đổi đều

Chứng minh công thức độ dịch chuyển

Trong chuyển động thẳng biến đổi đều, gia tốc a không đổi. Gọi v₀ là vận tốc ban đầu, v là vận tốc tại thời điểm t và d là độ dịch chuyển theo trục tọa độ đã chọn. Từ định nghĩa gia tốc, a = (v − v₀)/t, suy ra v = v₀ + at.

Vì vận tốc biến thiên đều theo thời gian, vận tốc trung bình bằng trung bình cộng của vận tốc đầu và vận tốc cuối: vtb = (v₀ + v)/2. Mặt khác, vtb = d/t. Do đó:

  1. d/t = (v₀ + v)/2, suy ra 2d = t(v₀ + v).
  2. Thay v = v₀ + at: 2d = t(v₀ + v₀ + at) = t(2v₀ + at).
  3. Chia hai vế cho 2: d = v₀t + ½at².

Như vậy, công thức cần chứng minh được suy ra từ định nghĩa gia tốc và vận tốc trung bình, thay vì chỉ được nhận biết là một phương trình chuyển động.

Phân biệt độ dịch chuyển với quãng đường

Cần lưu ý cách dùng từ “độ lớn của độ dịch chuyển” trong đề. Biểu thức d = v₀t + ½at² cho độ dịch chuyển có dấu trên trục tọa độ. Nếu kết quả âm, độ lớn của độ dịch chuyển là |d|, không phải d. Khi vật đổi chiều trong khoảng thời gian xét, quãng đường đi được còn có thể khác |d|.

Chẳng hạn, nếu chọn chiều dương cùng chiều chuyển động ban đầu rồi vật quay ngược lại, phần đường đi trước và sau khi đổi chiều phải được cộng để tính quãng đường; còn các độ dịch chuyển tương ứng được cộng theo dấu. Vì thế, không thể thay d/t bằng quãng đường chia thời gian trong phép chứng minh trên khi vật đổi chiều.

Kiến thức cần nhớ

Chuyển động thẳng biến đổi đều có quỹ đạo thẳng và gia tốc không đổi. Bốn đại lượng trong công thức là vận tốc ban đầu v₀, gia tốc a, thời gian t và độ dịch chuyển d. Trong hệ SI, chúng lần lượt có đơn vị m/s, m/s², s và m; cả v₀t lẫn ½at² đều có đơn vị mét.

Mối liên hệ giữa các đại lượng đi theo chuỗi: gia tốc không đổi cho v = v₀ + at; vận tốc biến thiên đều cho vtb = (v₀ + v)/2; vận tốc trung bình nhân với thời gian cho độ dịch chuyển d. Đây cũng là trình tự để kiểm tra điều kiện áp dụng công thức.

Mẹo nhớ cách chứng minh nhanh

Hãy nhớ hai bước: lấy trung bình vận tốc đầu và cuối, rồi thay v = v₀ + at. Trước khi kết luận về “độ lớn” hoặc “quãng đường”, hãy kiểm tra dấu của d và xem vật có đổi chiều hay không.