Câu hỏi 1: Trong đơn vị SI, đơn vị nào là đơn vị dẫn xuất?
- A. mét (m)
- B. giây (s)
- C. mol (mol)
- D. Vôn (V)
Câu hỏi 2: Đơn vị đo khối lượng trong hệ thống đo lường SI là đơn vị nào?
- A. tấn
- B. miligam
- C. kilôgam
- D. gam
Đáp án đúng là D (Vôn – V) cho câu 1 và C (kilôgam) cho câu 2. Vôn là đơn vị dẫn xuất vì được tạo thành từ các đơn vị cơ bản kg, m, s, A; còn kilôgam (kg) là đơn vị cơ bản duy nhất của khối lượng trong SI, tấn, gam và miligam chỉ là bội hoặc ước của nó.

Vì sao Vôn (V) là đơn vị dẫn xuất trong SI?
Hệ SI chia đơn vị thành hai nhóm: đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất. Đơn vị cơ bản là các đơn vị được định nghĩa độc lập, không xuất phát từ đơn vị nào khác — hệ SI có đúng 7 đơn vị cơ bản: mét (m) cho chiều dài, kilôgam (kg) cho khối lượng, giây (s) cho thời gian, ampe (A) cho cường độ dòng điện, kelvin (K) cho nhiệt độ, mol (mol) cho lượng chất và candela (cd) cho cường độ sáng. Đơn vị dẫn xuất là đơn vị được tạo ra bằng cách kết hợp các đơn vị cơ bản thông qua phép nhân, chia hoặc lũy thừa.
Vôn (V) là đơn vị đo hiệu điện thế, được định nghĩa là J/C (jun trên culông): hiệu điện thế 1 vôn tương ứng với công 1 jun di chuyển điện tích 1 culông. Trong đó, jun (J) là đơn vị năng lượng bằng kg·m²/s², còn culông (C) là đơn vị điện tích bằng A·s. Như vậy V = J/C = kg·m²/(s³·A), hoàn toàn xây dựng từ các đơn vị cơ bản m, kg, s, A — đúng định nghĩa đơn vị dẫn xuất.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Câu 1: mét, giây, mol đều là đơn vị cơ bản
Mét (m) là đơn vị cơ bản của chiều dài, giây (s) là đơn vị cơ bản của thời gian, mol (mol) là đơn vị cơ bản của lượng chất — cả ba đều nằm trong danh sách 7 đơn vị cơ bản của SI, được định nghĩa độc lập, không phải tổ hợp của đơn vị nào khác. Vì thế A, B, C đều không phải đơn vị dẫn xuất. Phương án dễ nhầm nhất là D với người chưa nắm rõ: nhiều bạn thấy Vôn gắn với điện và nghĩ nó “cơ bản” như ampe, nhưng đơn vị cơ bản duy nhất về điện trong SI là ampe (A); Vôn luôn tính gián tiếp qua ampe và các đơn vị khác.
Câu 2: tấn, miligam, gam chỉ là bội hoặc ước của kilôgam
Tấn (1 tấn = 1000 kg), gam (1 kg = 1000 gam) và miligam (1/1000 gam) đều là đơn vị đo khối lượng, nhưng chúng chỉ là bội số hoặc ước số của kilôgam, không phải đơn vị cơ bản của SI. Phương án dễ nhầm nhất là D (gam): thói quen ghép tiền tố vào “gam” (miligam, centigam, kilôgam) khiến nhiều người tưởng gam mới là đơn vị gốc, nhưng SI quy định kilôgam là đơn vị cơ bản của khối lượng — đây là trường hợp đặc biệt duy nhất mang sẵn tiền tố “kilô” ngay trong tên.
Hệ thống kiến thức: đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất trong SI
Hệ đo lường quốc tế (SI) quy định bộ đơn vị chuẩn cho các đại lượng vật lý, trong đó 7 đơn vị cơ bản là gốc của toàn bộ hệ thống:
- Mét (m) — chiều dài
- Kilôgam (kg) — khối lượng
- Giây (s) — thời gian
- Ampe (A) — cường độ dòng điện
- Kelvin (K) — nhiệt độ
- Mol (mol) — lượng chất
- Candela (cd) — cường độ sáng
Từ 7 đơn vị này, các đơn vị dẫn xuất được tạo ra bằng phép nhân, chia, lũy thừa. Ví dụ: vận tốc (m/s), lực newton (N = kg·m/s²), năng lượng jun (J = kg·m²/s²), hiệu điện thế vôn (V = J/C). Với khối lượng, kilôgam là đơn vị cơ bản và phổ biến nhất; tấn, gam, miligam chỉ là bội hoặc ước phục vụ đo lường thực tế, không thay đổi vị trí đơn vị gốc trong SI.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Giải câu hỏi dạng “trong đơn vị SI, đơn vị nào là đơn vị dẫn xuất”, hãy làm ngược: loại bỏ 7 đơn vị cơ bản trước — phương án còn lại gần như chắc chắn là đáp án. Kiểm tra nhanh: nếu một đơn vị viết lại được bằng tổ hợp của m, kg, s, A, K, mol, cd thì nó là đơn vị dẫn xuất. Riêng với khối lượng, nhớ nguyên tắc bất thường: đơn vị cơ bản là kilôgam chứ không phải gam, và cứ thấy “tấn, gam, miligam” thì đó là bội/ước, không phải đơn vị gốc trong SI.

