Câu hỏi: Gia tốc của chất điểm dao động điều hòa bằng 0 khi
- A. li độ cực đại.
- B. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu.
- C. vận tốc bằng 0.
- D. li độ cực tiểu.
Đáp án đúng là B. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu. Gia tốc trong dao động điều hòa triệt tiêu khi chất điểm đi qua vị trí cân bằng, và đúng lúc đó vận tốc đạt giá trị lớn nhất về độ lớn — cực đại theo chiều dương, cực tiểu theo chiều âm.

Vì sao gia tốc bằng 0 đúng lúc vận tốc cực đại hoặc cực tiểu
Căn cứ trực tiếp là hệ thức liên hệ giữa gia tốc và li độ: a = −ω²x, với a là gia tốc, ω là tần số góc, x là li độ. Vế phải chỉ bằng 0 khi x = 0, nghĩa là chất điểm đang ở vị trí cân bằng.
Tại vị trí cân bằng, độ lớn vận tốc đạt mức lớn nhất |v| = ωA (A là biên độ). Vì vận tốc là đại lượng có dấu, khi chất điểm qua vị trí cân bằng theo chiều dương thì v = +ωA — đó là giá trị cực đại; khi qua theo chiều âm thì v = −ωA — đó là giá trị cực tiểu. Cả hai lần đi qua đều ứng với x = 0, nên đều ứng với a = 0. Phương án B gộp đúng cả hai trường hợp này.
Một cách nhìn khác: gia tốc luôn hướng về vị trí cân bằng và ngược dấu với li độ. Khi vật còn lệch khỏi cân bằng, gia tốc còn khác 0; vừa đi qua cân bằng, lực kéo về bằng 0 nên gia tốc cũng bằng 0.
Vì sao các phương án còn lại sai
Hai phương án A và D đều mô tả chất điểm đang ở biên, nơi gia tốc có độ lớn lớn nhất chứ không phải bằng 0.
- A. li độ cực đại (x = +A): thay vào công thức được a = −ω²A, độ lớn cực đại, ngược chiều dương.
- D. li độ cực tiểu (x = −A): a = +ω²A, cũng có độ lớn cực đại. Cần phân biệt “li độ cực tiểu” là giá trị đại số nhỏ nhất x = −A, không phải x = 0.
- C. vận tốc bằng 0: đây là phương án dễ nhầm nhất. v = 0 chỉ xảy ra ở hai biên — đúng nơi gia tốc lớn nhất, tức kết quả ngược hoàn toàn với yêu cầu đề. Nhiều bản đáp án ghi nhầm phương án này là đúng, nhưng hệ thức a = −ω²x cho thấy điều đó không thể xảy ra: x = ±A thì a = ∓ω²A ≠ 0.
Lỗi nhầm thường đến từ thói quen suy luận theo chuyển động chậm dần đều (“vận tốc bằng 0 thì vật dừng lại, gia tốc bằng 0”). Với dao động điều hòa, vật dừng lại ở biên nhưng gia tốc lại đạt cực đại ở đó, vì lực kéo về mạnh nhất.
Hệ thống kiến thức liên quan
Ba đại lượng li độ, vận tốc, gia tốc biến thiên điều hòa cùng tần số góc ω nhưng lệch pha nhau:
- Li độ: x = Acos(ωt + φ).
- Vận tốc: v = −ωA sin(ωt + φ); v sớm pha π/2 so với x.
- Gia tốc: a = −ω²x = −ω²Acos(ωt + φ); a ngược pha với x và sớm pha π/2 so với v.
Hai vị trí đặc biệt cần nhớ:
- Vị trí cân bằng (x = 0): vận tốc có độ lớn cực đại ωA, gia tốc bằng 0, lực kéo về bằng 0.
- Hai biên (x = ±A): vận tốc bằng 0, gia tốc có độ lớn cực đại ω²A, lực kéo về có độ lớn cực đại.
Lưu ý về ngôn từ: “vận tốc cực tiểu” là giá trị đại số nhỏ nhất (−ωA), không phải độ lớn nhỏ nhất. Đề bài chuẩn thường dùng “độ lớn vận tốc cực đại” để tránh nhập nhằng, còn “vận tốc cực đại hoặc cực tiểu” ở đây chính là hai lần qua vị trí cân bằng theo hai chiều.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghép một câu đối: “Biên thì vận tốc bằng 0, gia tốc cực đại; giữa thì vận tốc cực đại, gia tốc bằng 0”. Chỉ cần nhớ chất điểm ở đâu là suy ra được cả cặp giá trị.
Khi gặp câu hỏi về gia tốc bằng 0, thao tác nhanh nhất là viết a = −ω²x rồi cho bằng 0, suy ra x = 0, tức vị trí cân bằng. Từ đó loại ngay hai phương án chứa “li độ cực đại” và “li độ cực tiểu” vì đó là biên, và loại luôn “vận tốc bằng 0” vì vận tốc triệt tiêu cũng tại biên. Chỉ còn lại phương án nói về vận tốc đạt cực đại hoặc cực tiểu.
