Câu hỏi: Đồ thị minh họa sự thay đổi nhiệt độ của chất X theo thời gian khi nhận nhiệt và chuyển thể. Chất X có thể là
- A. cồn.
- B. nước.
- C. kim loại.
- D. băng phiến.
Đáp án đúng là D. băng phiến. Đồ thị có một đoạn nhiệt độ giữ nguyên trong khi chất vẫn tiếp tục nhận nhiệt, rồi sau đó nhiệt độ tăng trở lại. Đó chính là dạng đồ thị của quá trình nóng chảy, và nhiệt độ sôi của chất lỏng cũng như nhiệt độ nóng chảy của chất rắn kết tinh đều có đặc điểm giữ nguyên trong suốt thời gian chuyển thể.

Vì sao đáp án đúng là băng phiến
Đồ thị chia làm ba giai đoạn rõ rệt: nhiệt độ tăng (chất rắn nóng lên), nhiệt độ không đổi (đang nóng chảy), nhiệt độ tăng tiếp (chất lỏng nóng lên). Trong suốt thời gian nóng chảy, nhiệt lượng chất nhận được dùng để phá vỡ liên kết giữa các phân tử ở thể rắn chứ không làm tăng động năng trung bình của phân tử, nên nhiệt độ đứng yên.
Băng phiến là chất rắn kết tinh điển hình trong chương trình phổ thông, nóng chảy ở khoảng 80 °C. Đoạn nằm ngang của đồ thị nằm ở mức nhiệt độ này, phù hợp với băng phiến. Đây là lí do D là phương án duy nhất khớp cả hình dạng lẫn vị trí đoạn nằm ngang.
Vì sao các phương án còn lại không đúng
Ba phương án nhiễu đều là chất quen thuộc, nhưng sai ở nhiệt độ chuyển thể. Cồn (rượu etylic) nóng chảy ở nhiệt độ rất thấp, khoảng −114 °C, và sôi ở 78 °C; đồ thị không thể có đoạn nằm ngang ở vùng nhiệt độ cao như hình vẽ. Nước nóng chảy ở 0 °C và sôi ở 100 °C — nếu là nước, đoạn nằm ngang phải xuất hiện ở 0 °C (hoặc 100 °C nếu đồ thị mô tả sự sôi). Kim loại nóng chảy ở nhiệt độ rất cao, ví dụ nhôm khoảng 660 °C, sắt khoảng 1538 °C, vượt xa thang nhiệt độ của đồ thị.
Phương án dễ nhầm nhất là B. nước, vì nước là chất được nhắc nhiều nhất khi học về sự sôi. Cần phân biệt: nước sôi ở 100 °C, còn đoạn nằm ngang trên đồ thị ứng với khoảng 80 °C, nên không phải nước.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bản chất của sự sôi: chất lỏng bay hơi ngay trong lòng khối chất lỏng, tạo bọt khí nổi lên mặt thoáng và vỡ ra. Sự sôi xảy ra ở một nhiệt độ xác định với mỗi chất lỏng tại một áp suất cho trước, khác với sự bay hơi chỉ diễn ra trên mặt thoáng ở mọi nhiệt độ.
Ba điểm cần nắm:
- Các chất lỏng khác nhau sôi ở nhiệt độ khác nhau; mỗi chất lỏng sôi ở một nhiệt độ nhất định khi áp suất không đổi.
- Trong suốt thời gian sôi, nhiệt độ của chất lỏng không thay đổi dù vẫn nhận nhiệt; phần năng lượng đó là ẩn nhiệt hóa hơi, dùng để phá vỡ liên kết giữa các phân tử để chúng chuyển động tự do và thoát khỏi thể lỏng.
- Nhiệt độ sôi phụ thuộc áp suất khí phía trên bề mặt chất lỏng: áp suất tăng thì nhiệt độ sôi tăng, áp suất giảm thì nhiệt độ sôi giảm.
Giải các câu hỏi còn lại trong chùm bài tập
Chọn phát biểu không đúng về nhiệt độ sôi
Câu hỏi: Các chất khác nhau sôi ở nhiệt độ khác nhau; mỗi chất lỏng sôi ở một nhiệt độ nhất định; trong suốt thời gian sôi, nhiệt độ của chất lỏng không thay đổi; nhiệt độ sôi của nước là lớn nhất trong các chất lỏng.
Đáp án đúng là D. Nước sôi ở 100 °C, không phải cao nhất; thủy ngân sôi ở khoảng 357 °C, còn nhiều chất lỏng khác có nhiệt độ sôi cao hơn nước rất nhiều. Ba phát biểu A, B, C đều đúng theo định nghĩa và tính chất của sự sôi.
Điền cụm từ thích hợp về quá trình sôi
Câu hỏi: Trong quá trình sôi của chất lỏng, nhiệt độ không tăng mặc dù các phân tử luôn nhận năng lượng từ bên ngoài. Các phân tử nhận thêm năng lượng dùng để …(1)… với các phân tử xung quanh, khiến phân tử …(2)… Chất lỏng chuyển thành chất khí.
- A. (1) va chạm; (2) chuyển động tự do.
- B. (1) phá vỡ liên kết; (2) chuyển động tự do.
- C. (1) phá vỡ liên kết; (2) chuyển thành các ion.
- D. (1) va chạm; (2) chuyển thành các ion.
Đáp án đúng là B. Năng lượng nhận vào dùng để phá vỡ liên kết giữa các phân tử, nhờ đó phân tử thoát khỏi vị trí cân bằng và chuyển động tự do, tạo thành thể khí. Sự sôi là quá trình vật lí, không phải quá trình tạo ion, nên các phương án có cụm “chuyển thành các ion” sai về bản chất.
Tên gọi của phần năng lượng dùng để phá vỡ liên kết khi sôi
Câu hỏi: Trong quá trình sôi của chất lỏng, phần năng lượng nhận thêm để phá vỡ liên kết giữa các phân tử mà không làm tăng nhiệt độ của chất được gọi là gì?
- A. ẩn nhiệt đông đặc.
- B. ẩn nhiệt ngưng tụ.
- C. ẩn nhiệt hóa lỏng.
- D. ẩn nhiệt hóa hơi.
Đáp án đúng là D. Ẩn nhiệt hóa hơi là nhiệt lượng cần cung cấp để một đơn vị khối lượng chất lỏng chuyển hoàn toàn thành hơi ở nhiệt độ sôi. Ẩn nhiệt đông đặc và ẩn nhiệt ngưng tụ thuộc chiều ngược lại (khí → lỏng, lỏng → rắn), còn “ẩn nhiệt hóa lỏng” không phải thuật ngữ dùng cho quá trình sôi.
Phát biểu sai về ảnh hưởng của áp suất tới nhiệt độ sôi
Câu hỏi: Chọn phát biểu sai.
- A. Nhiệt độ sôi của chất lỏng phụ thuộc vào áp suất khí phía trên bề mặt chất lỏng.
- B. Áp suất khí càng cao thì nhiệt độ sôi của chất lỏng càng cao.
- C. Áp suất khí càng nhỏ thì nhiệt độ sôi của chất lỏng càng cao.
- D. Ở áp suất chuẩn, mỗi chất lỏng sôi ở nhiệt độ xác định và không đổi.
Đáp án đúng là C. Áp suất khí càng nhỏ thì nhiệt độ sôi càng thấp, không phải càng cao — C mâu thuẫn trực tiếp với B và với quy luật chung. Ví dụ: trên núi cao nước sôi dưới 100 °C; trong nồi áp suất, áp suất cao nên nước sôi trên 100 °C.
Làm nước sôi mà không cần đun
Câu hỏi: Có thể làm cho nước sôi mà không cần đun được không?
- A. Có thể, chỉ cần hút khí để giảm áp suất tác dụng lên mặt thoáng của nước.
- B. Có thể, chỉ cần giảm thể tích nước cần bơm.
- C. Có thể, chỉ thổi thêm khí để tăng áp suất tác dụng lên mặt thoáng của nước.
- D. Không thể, vì nước muốn sôi phải tăng nhiệt độ đến 100 °C.
Đáp án đúng là A. Hút khí làm giảm áp suất trên mặt thoáng, nhiệt độ sôi hạ xuống và nước có thể sôi ngay ở nhiệt độ phòng. Giảm thể tích nước không làm thay đổi nhiệt độ sôi; tăng áp suất lại làm nhiệt độ sôi cao hơn; còn D sai vì 100 °C chỉ là nhiệt độ sôi của nước ở áp suất chuẩn.
Luộc trứng trên núi cao
Câu hỏi: Ở trên núi cao, người ta
- A. không thể luộc chín trứng trong nước sôi vì áp suất trên đó lớn hơn áp suất chuẩn (1 atm) nên nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn 100 °C.
- B. không thể luộc chín trứng trong nước sôi vì áp suất trên đó nhỏ hơn áp suất chuẩn (1 atm) nên nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn 100 °C.
- C. có thể luộc chín trứng trong nước sôi vì áp suất trên đó nhỏ hơn áp suất chuẩn (1 atm) nên nước sôi ở nhiệt độ cao hơn 100 °C.
- D. có thể luộc chín trứng trong nước sôi vì áp suất trên đó lớn hơn áp suất chuẩn (1 atm) nên nước sôi ở nhiệt độ cao hơn 100 °C.
Đáp án đúng là B. Trên núi cao, áp suất khí quyển nhỏ hơn 1 atm nên nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn 100 °C; nước sôi nhưng không đủ nóng khiến trứng khó chín kĩ. Các phương án C và D sai ngay ở quan hệ “áp suất nhỏ → nhiệt độ sôi cao hơn”; A sai ở việc cho rằng áp suất trên núi cao lớn hơn áp suất chuẩn.
Bình cầu nút kín và hiện tượng nước sôi lại
Câu hỏi: Một bình cầu thủy tinh chứa (không đầy) nước nóng khoảng 80 °C và được nút kín. Dội nước lạnh lên phần trên gần cổ bình, ta thấy nước trong bình lại sôi. Hai nhận định: (1) Nhiệt độ sôi của chất lỏng phụ thuộc áp suất chất khí phía trên bề mặt: áp suất giảm thì nhiệt độ sôi giảm. (2) Dội nước lạnh lên gần cổ bình làm nhiệt độ hơi bên trong giảm, kéo theo áp suất khí trên mặt thoáng giảm, nhiệt độ sôi hạ xuống đến 80 °C nên nước lại sôi.
Đáp án đúng là (2). Nhận định (2) mô tả đúng chuỗi nhân quả của thí nghiệm. Nhận định (1) chỉ là kiến thức chung, đúng nhưng chưa phải lời giải thích cho hiện tượng đang xét, nên không được chọn làm đáp án cho câu hỏi “vì sao”.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Gắn mỗi quy luật với một hình ảnh cụ thể: “lên núi — áp suất giảm — nước sôi non”; “nồi áp suất — áp suất tăng — thức ăn mau chín”. Với đồ thị chuyển thể, chỉ cần nhìn đoạn nằm ngang: đoạn ngang nằm ở đâu thì nhiệt độ chuyển thể ở đó, từ đó loại phương án theo nhiệt độ nóng chảy đã biết (băng phiến khoảng 80 °C, nước 0 °C). Với câu hỏi chọn phát biểu sai, luôn kiểm tra cặp câu đối lập nhau (B và C) — một trong hai thường là phương án sai.
