Ai lập Duy Tân hội và phát động phong trào Đông Du? Đáp án

Câu hỏi: Người lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện và phát động phong trào Đông Du là ai?

  • A. Phan Bội Châu
  • B. Vua Quang Trung
  • C. Vua Gia Long
  • D. Vua Minh Mạng

Đáp án đúng là A. Phan Bội Châu. Ông là người sáng lập Duy Tân hội, sang Nhật Bản tìm sự giúp đỡ bên ngoài và phát động phong trào Đông Du nhằm tìm đường cứu nước, đưa Việt Nam thoát khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp.

Chân dung Phan Bội Châu, người lập Duy Tân hội và phát động phong trào Đông Du

Vì sao Phan Bội Châu là đáp án đúng?

Ba dấu hiệu trong đề — lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện, phát động Đông Du — đều trỏ về cùng một nhân vật: Phan Bội Châu. Đây là chuỗi hoạt động gắn liền với chủ trương dùng Nhật Bản làm chỗ dựa để chống Pháp của ông đầu thế kỷ XX.

Phan Bội Châu (1867–1940), hiệu Sào Nam, quê ở làng Đan Nhiệm, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Năm 1904, ông cùng một số đồng chí thành lập Duy Tân hội với mục tiêu đánh đổ ách thống trị của thực dân Pháp, khôi phục nền độc lập và xây dựng một nước Việt Nam theo mô hình mới. Hội chủ trương không dựa vào Pháp để cải cách, mà tìm một thế lực bên ngoài đủ mạnh để đối trọng.

Từ chủ trương đó, năm 1905 Phan Bội Châu sang Nhật Bản, gặp gỡ giới chính khách và những người ủng hộ phong trào Đông Á, xin viện trợ về vũ khí, tài chính và đào tạo nhân lực. Kết quả cụ thể là phong trào Đông Du (Đông du = đi sang phía Đông): đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học khoa học kỹ thuật, quân sự và chính trị, với hy vọng sau này trở về lãnh đạo cuộc đấu tranh giành độc lập. Phong trào kéo dài khoảng 1905–1908, thu hút hàng trăm du học sinh, cho đến khi Pháp và Nhật câu kết với nhau và Nhật trục xuất lưu học sinh Việt Nam.

Ba yếu tố trong đề khớp chính xác với tiểu sử và hoạt động của ông, nên không cần cân nhắc thêm phương án nào khác.

Vì sao các phương án còn lại sai?

Cả ba phương án B, C, D đều là những nhân vật lịch sử có thật và nổi tiếng, nhưng đều sống và trị vì trước thời điểm Duy Tân hội và phong trào Đông Du ra đời, nên không thể là tác giả của các sự kiện này.

  • B. Vua Quang Trung — Nguyễn Huệ (1753–1792) là vị vua anh hùng của triều Tây Sơn, nổi bật với chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789. Ông mất năm 1792, tức là trước khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam (1858) hơn 60 năm và trước khi Duy Tân hội thành lập hơn một thế kỷ. Ông không liên quan gì đến Duy Tân hội hay Đông Du.
  • C. Vua Gia Long — Nguyễn Phúc Ánh (1762–1820) là người sáng lập triều Nguyễn, lên ngôi năm 1802. Triều đại của ông diễn ra trước thời kỳ Đông Du rất xa; bản thân ông còn dựa vào sự giúp đỡ của Pháp khi gây dựng cơ nghiệp, hoàn toàn đối lập với chủ trương chống Pháp của Duy Tân hội.
  • D. Vua Minh Mạng — Nguyễn Phúc Đảm (1791–1841), vị vua thứ hai của triều Nguyễn, trị vì 1820–1841. Thời kỳ trị vì của ông cũng nằm trước khi phong trào Đông Du hình thành, và ông theo đuổi chính sách đóng cửa, hạn chế giao thiệp với phương Tây — ngược hẳn với tư tưởng “đi ra ngoài tìm đồng minh” của Phan Bội Châu.

Phương án dễ nhầm nhất là C. Vua Gia Long, vì triều Nguyễn và quan hệ Việt – Pháp thời Gia Long đều là những chủ đề quen thuộc trong chương trình lịch sử. Cần phân biệt: Gia Long dựa vào Pháp để lập triều, còn Phan Bội Châu tìm cách đánh đuổi Pháp. Hai chiều hướng hoàn toàn khác nhau.

Hệ thống kiến thức liên quan

Phong trào Đông Du nằm trong làn sóng đấu tranh sôi nổi đầu thế kỷ XX, khi các sĩ phu yêu nước chuyển từ con đường khởi nghĩa vũ trang sang con đường cải cách và tìm đồng minh bên ngoài.

Bối cảnh lịch sử: sau khi cơ bản bình định được Việt Nam về quân sự, thực dân Pháp tiến hành khai thác thuộc địa, làm biến đổi sâu sắc kinh tế – xã hội. Một tầng lớp trí thức mới xuất hiện, tiếp nhận tư tưởng dân chủ tư sản từ Trung Quốc và Nhật Bản. Chiến thắng của Nhật Bản trong chiến tranh Nga – Nhật (1904–1905) càng củng cố niềm tin rằng một nước châu Á có thể đánh bại cường quốc châu Âu, nên Nhật trở thành hình mẫu và là nơi cầu viện.

Diễn biến chính của phong trào Đông Du:

  1. Năm 1904, Duy Tân hội thành lập, chủ trương đánh Pháp, giành độc lập, xây dựng chế độ dân chủ cộng hòa.
  2. Năm 1905, Phan Bội Châu sang Nhật, liên hệ với các nhà yêu nước châu Á và giới chính khách Nhật để xin viện trợ.
  3. Từ 1905 đến 1908, đưa thanh niên sang Nhật học tập; phong trào lan rộng ra nhiều tỉnh, đặc biệt ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ.
  4. Năm 1908, Pháp – Nhật ký kết thỏa thuận, Nhật trục xuất du học sinh Việt Nam; phong trào chấm dứt. Năm 1909, Phan Bội Châu rời Nhật, sang Trung Quốc và Xiêm tiếp tục hoạt động.

Ý nghĩa: Đông Du là phong trào yêu nước có tổ chức, gắn cứu nước với tiếp thu tri thức hiện đại — một bước tiến về nhận thức so với các phong trào Cần Vương trước đó.

Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh

Gắn ba dữ kiện của đề thành một chuỗi duy nhất: Duy Tân hội → sang Nhật → Đông Du → Phan Bội Châu. Cứ thấy cụm “sang Nhật cầu viện” hoặc “Đông Du” thì đáp án gần như chắc chắn là Phan Bội Châu.

Cần phân biệt ba tên dễ lẫn:

  • Duy Tân hội — tổ chức do Phan Bội Châu lập năm 1904.
  • Phong trào Duy Tân — xu hướng cải cách của Phan Chu Trinh và các sĩ phu Quảng Nam, chủ trương canh tân trong nước, không cầu viện nước ngoài.
  • Vua Duy Tân — vị vua triều Nguyễn bị Pháp đày sau vụ binh biến năm 1916.

Một mốc đối chiếu để loại nhanh các phương án còn lại: Duy Tân hội thành lập năm 1904, trong khi Quang Trung mất 1792, Gia Long mất 1820, Minh Mạng mất 1841. Chỉ riêng mốc thời gian đã đủ loại B, C, D.