Góc nhị diện [S,BD,A] hình chóp S.ABCD — đáp án và cách giải

Câu hỏi: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật, SA ⊥ (ABCD). Biết SA = 3√30·a/10, AB = a, AD = 3a. Gọi H là hình chiếu của A lên BD. Số đo góc phẳng nhị diện [S, BD, A] bằng

  • A. 45°
  • B. 60°
  • C. 90°
  • D. 30°

Đáp án đúng là B. 60°. Góc phẳng nhị diện [S, BD, A] chính là góc SHA trong tam giác SAH vuông tại A; tính được tan(SHA) = √3 nên góc bằng 60°.

Hình chóp S.ABCD đáy ABCD là hình chữ nhật, SA vuông góc mặt phẳng đáy, H là hình chiếu của A lên BD

Vì sao đáp án B đúng

Muốn xác định góc phẳng nhị diện [S, BD, A], cần tìm hai đường thẳng lần lượt nằm trong hai mặt phẳng (SBD) và (ABD), cùng vuông góc với giao tuyến BD tại một điểm. Điểm đó chính là H, vì H là hình chiếu của A lên BD.

  1. Tính BD. Tam giác ABD vuông tại A, theo định lý Pythagore: BD² = AB² + AD² = a² + (3a)² = 10a², suy ra BD = a√10.

  2. Tính AH. Trong tam giác vuông ABD, AH là đường cao ứng với cạnh huyền BD, nên AH·BD = AB·AD. Do đó AH = (a·3a)/(a√10) = 3a/√10.

  3. Tính SH. Tam giác SAH vuông tại A (vì SA ⊥ (ABCD) nên SA ⊥ AH), nên SH² = SA² + AH² = (3√30·a/10)² + (3a/√10)² = 270a²/100 + 90a²/100 = 360a²/100 = 18a²/5, suy ra SH = 3a/√5.

  4. Tính góc. Trong tam giác SAH vuông tại A: tan(SHA) = SA/AH = (3√30·a/10) : (3a/√10) = (3√30/10)·(√10/3) = √3. Vậy góc SHA = 60°.

Điểm mấu chốt là AH ⊥ BD theo cách dựng, còn SH ⊥ BD theo định lý ba đường vuông góc: SA vuông góc với mặt phẳng đáy nên vuông góc với BD, AH vuông góc với BD, suy ra hình chiếu SH của SA lên (SBD) cũng vuông góc với BD. Như vậy góc SHA đúng là góc phẳng nhị diện cần tìm, không phải một góc bất kỳ trong tam giác SAH.

Vì sao các phương án còn lại sai

Ba phương án nhiễu đều xuất phát từ lỗi tính toán hoặc lỗi xác định góc, không phải từ cách dựng hình.

  • A. 45°: sai vì tan(SHA) = √3 chứ không bằng 1. Góc 45° chỉ xuất hiện khi SA = AH, trong khi ở đây SA = 3√30·a/10 ≈ 1,643a còn AH = 3a/√10 ≈ 0,949a — hai cạnh không bằng nhau.
  • C. 90°: đây là phương án dễ nhầm nhất, vì nhiều bạn thấy SA ⊥ (ABCD) rồi vội kết luận góc giữa hai mặt phẳng là 90°. Sai ở chỗ: SA vuông góc với mặt phẳng đáy, nhưng góc nhị diện xét giữa (SBD) và (ABD) — hai mặt phẳng này cắt nhau theo BD, không vuông góc với nhau. Nếu góc bằng 90° thì tam giác SAH phải có SA ⊥ AH, tức SA nằm trong (ABCD), trái với giả thiết.
  • D. 30°: kết quả của việc lấy nhầm tỉ số AH/SA = 1/√3 rồi suy ra góc 30°, hoặc nhầm góc SHA với góc ASH trong tam giác SAH. Góc tại S là góc phụ với góc tại H, nên nếu SHA = 60° thì ASH = 30° — đây chính là cái bẫy đọc sai đỉnh góc.

Hệ thống kiến thức liên quan

Bài toán thuộc dạng xác định góc giữa hai mặt phẳng cắt nhau, có thể tóm gọn bằng quy trình bốn bước cố định.

  • Bước 1 — tìm giao tuyến: xác định đường thẳng chung của hai mặt phẳng, ở đây là BD.
  • Bước 2 — dựng đường vuông góc: từ một điểm trên mặt phẳng này, hạ vuông góc xuống giao tuyến (AH ⊥ BD).
  • Bước 3 — chứng minh đường thứ hai vuông góc: dùng định lý ba đường vuông góc để chỉ ra đường nối điểm đó với điểm trên giao tuyến bên kia cũng vuông góc với giao tuyến (SH ⊥ BD).
  • Bước 4 — tính góc: góc phẳng nhị diện là góc giữa hai đường vuông góc vừa dựng, tính bằng hệ thức lượng trong tam giác vuông.

Hai công cụ tính toán cần nhớ: hệ thức AH·BD = AB·AD trong tam giác vuông (đường cao ứng cạnh huyền), và tỉ số lượng giác tan = cạnh đối / cạnh kề. Với hình chữ nhật có hai cạnh a và 3a, đường chéo luôn là a√10 — con số này lặp lại trong nhiều bài tương tự.

Mẹo nhận diện nhanh

Khi đề cho hình chóp có cạnh bên vuông góc với đáy và hỏi góc nhị diện tạo bởi mặt bên với mặt đáy, hãy nhớ: góc đó luôn là góc tại chân đường cao hạ từ đỉnh xuống giao tuyến, không phải góc tại đỉnh S. Cụ thể ở đây là góc SHA, không phải góc ASH.

Mẹo kiểm tra kết quả: nếu tính ra 90°, hãy tự hỏi hai mặt phẳng có thực sự vuông góc không; nếu ra 30° hay 45°, kiểm tra lại xem đã lấy đúng tỉ số SA/AH (cạnh đối trên cạnh kề của góc tại H) chưa. Với bộ số liệu SA chứa √30 và AH chứa √10, tỉ số luôn rút gọn về √3 — dấu hiệu nhận ra ngay đáp án 60°.