Giải thích hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa và tạo núi

Câu hỏi: Trình bày hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa. Trình bày tác động đồng thời của quá trình nội sinh và ngoại sinh trong hiện tượng tạo núi. Phân biệt quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh.

Đáp án đúng là: (1) Độ dài ngày và đêm thay đổi theo mùa do trục Trái Đất nghiêng khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời; (2) nội sinh nâng và làm biến dạng vỏ Trái Đất để tạo núi, còn ngoại sinh bào mòn, biến đổi địa hình núi; (3) hai quá trình khác nhau chủ yếu ở nơi diễn ra, nguồn năng lượng và tác động lên địa hình. Cần phân biệt sự luân phiên ngày đêm với hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa, đồng thời xem nội sinh và ngoại sinh là hai quá trình cùng tác động lên bề mặt Trái Đất.

Hình minh họa câu hỏi về độ dài ngày đêm theo mùa và các quá trình tạo núi

Giải thích ba nội dung của đề bài

Vì sao ngày và đêm dài ngắn theo mùa?

Trục Trái Đất nghiêng khoảng 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo và giữ hướng nghiêng gần như không đổi khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Vì thế, trong năm, mỗi bán cầu có lúc ngả về phía Mặt Trời, có lúc chếch xa Mặt Trời. Khi một bán cầu ngả về phía Mặt Trời, thời gian được chiếu sáng trong ngày thường dài hơn thời gian ở trong bóng tối; ở bán cầu kia thì ngược lại. Sự chênh lệch rõ hơn khi đi về phía cực, nơi có thể xuất hiện ngày hoặc đêm kéo dài nhiều tháng.

Trái Đất tự quay quanh trục làm ngày và đêm luân phiên. Tuy nhiên, chỉ sự tự quay không giải thích được vì sao độ dài của chúng thay đổi theo mùa; phải xét thêm trục nghiêng và chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời.

Nội sinh và ngoại sinh cùng tác động thế nào khi tạo núi?

Quá trình nội sinh, đặc biệt là hoạt động kiến tạo, có thể nén ép, làm biến dạng và nâng các lớp vỏ Trái Đất, hình thành dãy núi. Trong khi núi được nâng lên, quá trình ngoại sinh vẫn tác động: đá bị phong hóa; mưa, gió và dòng nước xói mòn, vận chuyển vật liệu rồi bồi tụ ở nơi khác. Chẳng hạn, sông suối có thể khoét sâu địa hình núi, tạo thung lũng và làm thay đổi hình dạng sườn núi.

Vì vậy, không nên hiểu tạo núi chỉ là quá trình nâng lên, rồi ngoại sinh mới bắt đầu hoạt động. Hai quá trình diễn ra đồng thời: nội sinh góp phần tạo độ cao và cấu trúc địa hình, còn ngoại sinh liên tục bào mòn, chỉnh sửa địa hình ấy.

Phân biệt hai quá trình bằng cách nào?

Nội sinh bắt nguồn từ năng lượng bên trong Trái Đất, gắn với các hoạt động như kiến tạo, núi lửa và động đất. Nó có thể làm vỏ Trái Đất nâng lên, hạ xuống hoặc biến dạng, tạo nên những dạng địa hình lớn. Ngoại sinh diễn ra trên hoặc gần bề mặt Trái Đất, chủ yếu chịu tác động của năng lượng Mặt Trời; các biểu hiện gồm phong hóa, xói mòn, vận chuyển và bồi tụ.

Điểm dễ nhầm là ngoại sinh không chỉ «phá hủy» địa hình. Ngoài bào mòn núi, vật liệu được vận chuyển còn có thể bồi tụ ở nơi khác. Do đó, cần đối chiếu cả nguồn năng lượng, nơi diễn ra và cách mỗi quá trình làm biến đổi bề mặt Trái Đất.

Kiến thức liên quan cần ghi nhớ

Ba nội dung của đề liên hệ hai nhóm hiện tượng tự nhiên: chuyển động của Trái Đất và sự biến đổi địa hình. Với nhóm thứ nhất, tự quay giải thích sự luân phiên ngày đêm; trục nghiêng kết hợp với chuyển động quanh Mặt Trời giải thích sự thay đổi độ dài ngày đêm theo mùa. Với nhóm thứ hai, nội sinh có xu hướng tạo hoặc nâng cao địa hình, còn ngoại sinh bào mòn, vận chuyển và bồi tụ vật liệu.

«Đối lập» chỉ xu hướng tác động thường gặp, không có nghĩa hai quá trình tách rời nhau. Một dãy núi vừa có thể tiếp tục được nâng lên bởi hoạt động bên trong Trái Đất, vừa bị mưa và sông suối bào mòn trên bề mặt.

Mẹo nhận diện nhanh

Gặp câu hỏi về hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa, hãy tách «có ngày và đêm» khỏi «ngày và đêm dài ngắn khác nhau»: ý đầu gắn với tự quay, ý sau gắn với trục nghiêng và chuyển động quanh Mặt Trời. Gặp câu hỏi về tạo núi, nhớ cặp tác động nội sinh nâng, ngoại sinh bào mòn và bồi tụ; từ đó xác định được vai trò của từng quá trình mà không nhầm chúng là hai giai đoạn hoàn toàn riêng biệt.