Câu hỏi: Tại nơi có gia tốc trọng trường g, chọn gốc thế năng tại mặt đất thì biểu thức tính thế năng trọng trường của một vật có khối lượng m đặt tại độ cao z là gì?
- A. Wₜ = mgz.
- B. Wₜ = 0,5mgz.
- C. Wₜ = 1/4 mgz.
- D. Wₜ = 2mgz.
Đáp án đúng là A. Wₜ = mgz. Khi mặt đất được chọn làm mốc, thế năng trọng trường của vật bằng tích khối lượng, gia tốc trọng trường và độ cao của vật so với mặt đất.

Vì sao đáp án A đúng?
Thế năng trọng trường gắn với vị trí của vật trong trọng trường. Gần mặt đất, khi coi gia tốc trọng trường g không đổi, vật có khối lượng m ở độ cao z so với mốc thế năng có Wₜ = mgz. Với m tính bằng kilôgam (kg), g tính bằng mét trên giây bình phương (m/s²) và z tính bằng mét (m), thế năng có đơn vị là jun (J).
Có thể kiểm tra công thức qua công của trọng lực: nếu vật đi từ độ cao z xuống mặt đất, trọng lực sinh công A = mgz. Vì thế năng tại mặt đất được chọn bằng 0, thế năng ban đầu của vật bằng mgz. Cần phân biệt: khi đưa vật lên từ mặt đất đến độ cao z, công của trọng lực là −mgz, không phải mgz.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Cả ba phương án đều có cùng các đại lượng m, g, z nhưng gắn thêm hệ số không có trong công thức thế năng trọng trường:
- B. Wₜ = 0,5mgz: Hệ số 0,5 dễ gây nhầm với công thức động năng Wđ = 0,5mv². Thế năng trọng trường trong điều kiện của đề không có hệ số này.
- C. Wₜ = 1/4 mgz: Không có căn cứ nào từ việc chọn mặt đất làm mốc để chia mgz cho 4.
- D. Wₜ = 2mgz: Công của trọng lực khi vật từ độ cao z xuống mặt đất là mgz, không phải 2mgz.
Hệ thống kiến thức liên quan
Mốc thế năng được chọn tùy ý nhưng phải dùng nhất quán. Nếu chọn một vị trí khác làm mốc, z là độ cao có dấu so với vị trí đó. Vì vậy, thế năng là đại lượng vô hướng và có thể dương, âm hoặc bằng 0. Giá trị thế năng phụ thuộc vào mốc; còn độ biến thiên thế năng giữa hai vị trí thì không.
Công của trọng lực chỉ phụ thuộc vào vị trí đầu và vị trí cuối: A = Wₜ đầu − Wₜ cuối. Vật đi xuống thì thế năng giảm, trọng lực sinh công dương; vật đi lên thì thế năng tăng, trọng lực sinh công âm. Các câu hỏi còn lại trong nguồn vận dụng những quy tắc này:
- Câu 2 — C: Thế năng là đại lượng vô hướng, có thể bằng 0 tại mốc đã chọn. Nó không luôn dương hay luôn âm, cũng không phải vectơ ngược hướng vận tốc.
- Câu 3 — D: Người đứng yên trong thang máy đang đi lên đều có độ cao tăng nên thế năng tăng. Vận tốc không đổi nên động năng không đổi.
- Câu 4 — B: Theo cách xét lý tưởng của lời giải gốc, thời gian đi từ cùng độ cao xuống đất có thể khác nhau theo đường đi. Trong khi đó, công của trọng lực không phụ thuộc đường đi; với cùng tốc độ đầu và chỉ có trọng lực sinh công, tốc độ chạm đất bằng nhau. Nếu xét đường đi có lực cản hoặc lực khác sinh công, không thể tự động kết luận tốc độ chạm đất vẫn bằng nhau.
- Câu 5 và câu 10 — A: Khi vật rơi tự do xuống đất, độ cao giảm nên thế năng giảm dần. Tốc độ tăng làm động năng và độ lớn động lượng tăng, trái với các phương án nói chúng giảm.
- Câu 6 và câu 11 — B: Phát biểu sai là thế năng có đơn vị N/m². Đơn vị đúng là J, tương đương N·m; N/m² là đơn vị áp suất. Các phát biểu về năng lượng do vị trí, công thức mgz khi lấy mốc phù hợp và khả năng chọn mặt đất làm mốc đều đúng.
- Câu 7 — C; câu 9 — B: Thế năng phụ thuộc vào vị trí, khối lượng, gia tốc trọng trường và mốc được chọn; nó không phụ thuộc vào vận tốc hay động năng. Động năng có thể đổi khi vận tốc đổi mà thế năng vẫn giữ nguyên nếu độ cao không đổi.
- Câu 8 — A: Công của trọng lực bằng thế năng ở vị trí đầu trừ thế năng ở vị trí cuối. Trọng lực sinh công dương khi vật đi xuống, sinh công âm khi vật đi lên; công ấy không lớn hay nhỏ hơn chỉ vì đường đi là đường thẳng hay đường gấp khúc.
Cách nhận diện nhanh dạng câu hỏi này
Trước tiên, xác định mốc thế năng và độ cao có dấu so với mốc. Sau đó dùng Wₜ = mgz, nhớ đơn vị là J. Nếu câu hỏi chuyển sang công của trọng lực, lấy thế năng đầu trừ thế năng cuối; nếu hỏi về động năng, mới xét thêm vận tốc của vật.

