Câu hỏi: Gia tốc của chất điểm dao động điều hòa bằng 0 khi
- A. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu.
- B. li độ cực đại.
- C. vận tốc bằng 0.
- D. li độ cực tiểu.
Đáp án đúng là A. Vận tốc cực đại hoặc cực tiểu. Trong dao động điều hòa, gia tốc tỉ lệ thuận với li độ theo hệ thức a = −ω²x, nên a = 0 khi và chỉ khi x = 0 — đúng lúc vật qua vị trí cân bằng, nơi vận tốc đạt giá trị cực đại (hoặc cực tiểu, tức −v_max).

Vì sao đáp án A đúng
Phương trình gia tốc của dao động điều hòa là:
a = −ω²x
Trong đó ω (rad/s) là tần số góc — một hằng số dương, và x (m) là li độ tức thời. Vì ω² ≠ 0, biểu thức trên bằng 0 khi và chỉ khi x = 0.
x = 0 xảy ra đúng tại vị trí cân bằng. Tại vị trí này, phương trình vận tốc v = ωA·cos(ωt + φ) (hoặc tương đương) đạt giá trị |v| = ωA — đây là vận tốc cực đại về độ lớn. Chiều chuyển động có thể là chiều dương hoặc âm, nên về giá trị đại số vận tốc là +v_max hoặc −v_max (tức cực tiểu về giá trị đại số). Phương án A diễn đạt cả hai trường hợp đó, nên hoàn toàn chính xác.
Có thể hình dung đơn giản: lực kéo về F = −kx = 0 khi vật ở đúng gốc, nên gia tốc (a = F/m) cũng bằng 0 tại đó. Đây là điểm vật chuyển qua nhanh nhất, không bị “kéo” về hai phía.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án B — li độ cực đại: Khi x = ±A (biên độ), gia tốc đạt giá trị cực đại về độ lớn: |a| = ω²A. Đây là điểm gia tốc lớn nhất, hoàn toàn ngược lại với điều kiện a = 0. Nhầm lẫn này rất phổ biến vì học sinh hay nghĩ “cực đại thì bằng 0” theo kiểu đạo hàm — nhưng cực đại của x không phải cực đại của a theo chiều đó.
Phương án C — vận tốc bằng 0: Vận tốc bằng 0 xảy ra tại hai biên x = ±A. Như đã nêu, đây chính là lúc gia tốc có độ lớn cực đại (ω²A), không phải bằng 0. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì nhiều học sinh lầm tưởng “v = 0 thì a = 0” theo kinh nghiệm từ chuyển động thẳng đều — nhưng trong dao động điều hòa, v và a lệch pha nhau 90°, nên khi cái này bằng 0, cái kia lại cực đại.
Phương án D — li độ cực tiểu: Nếu hiểu “li độ cực tiểu” là x = −A (giá trị đại số nhỏ nhất), thì cũng là vị trí biên, gia tốc a = −ω²·(−A) = +ω²A ≠ 0. Nếu hiểu theo nghĩa |x| nhỏ nhất = 0 thì lại trùng với đáp án A — nhưng cách diễn đạt “li độ cực tiểu” trong vật lý phổ thông thường chỉ x = −A, không phải x = 0, nên phương án này không chính xác.
Hệ thống kiến thức liên quan
Trong dao động điều hòa, li độ, vận tốc và gia tốc liên hệ chặt chẽ với nhau qua pha dao động. Nắm rõ mối liên hệ này giúp giải nhanh nhiều dạng câu hỏi:
- Tại vị trí cân bằng (x = 0): vận tốc cực đại (|v| = ωA), gia tốc bằng 0.
- Tại vị trí biên (x = ±A): vận tốc bằng 0, gia tốc cực đại (|a| = ω²A).
- Tổng quát: v và a luôn lệch pha nhau 90°; a và x luôn ngược pha (a = −ω²x).
- Lực kéo về F = ma = −mω²x, đây chính là bản chất của dao động điều hòa — lực tỉ lệ với li độ và luôn hướng về vị trí cân bằng.
Công thức a = −ω²x là hệ quả trực tiếp của định luật II Newton áp dụng cho hệ lò xo (F = −kx, k = mω²) hoặc con lắc đơn (trong góc nhỏ). Ký hiệu dấu âm cho thấy gia tốc luôn ngược chiều li độ — khi vật ở bên phải (x > 0), lực kéo về bên trái (a < 0), và ngược lại.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Quy tắc đối lập: trong dao động điều hòa, x và a cùng cực trị, v thì ngược lại. Khi x cực đại → a cực đại, v = 0. Khi x = 0 → a = 0, v cực đại. Chỉ cần nhớ công thức a = −ω²x: thay x = 0 ra ngay a = 0, không cần suy luận vòng.
Với các câu hỏi dạng “bằng 0 khi nào” hoặc “cực đại khi nào”, luôn quy về li độ x trước — vì cả v lẫn a đều biểu diễn được qua x. Bẫy phổ biến nhất của dạng này là phương án C (v = 0), đánh vào nhầm lẫn giữa dao động điều hòa và chuyển động thẳng đơn giản.
