Câu hỏi: Khi xà phòng hoá tristearin, sản phẩm thu được là
- A. C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃.
- B. C₁₅H₃₁COOH và C₃H₅(OH)₃.
- C. C₁₇H₃₅COOH và C₃H₅(OH)₃.
- D. C₁₅H₃₁COONa và C₂H₅OH.
Đáp án đúng là A. C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃. Tristearin là trieste của glixerol với axit stearic, nên khi đun với dung dịch kiềm, sản phẩm gồm muối natri stearat và glixerol.

Vì sao đáp án A đúng
Phản ứng xà phòng hoá là phản ứng thuỷ phân este trong môi trường kiềm, tạo ra muối của axit hữu cơ và ancol tương ứng. Với tristearin, chất này là triglixerit được tạo từ glixerol C₃H₅(OH)₃ và ba phân tử axit stearic C₁₇H₃₅COOH, nên công thức cấu tạo của nó là (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅.
Khi đun nóng tristearin với dung dịch NaOH, ba liên kết este bị cắt đồng thời và nhóm –COO– chuyển thành muối natri:
(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃
Vế sản phẩm gồm đúng hai chất: natri stearat C₁₇H₃₅COONa — chính là thành phần chủ yếu của xà phòng — và glixerol C₃H₅(OH)₃. Phản ứng xảy ra theo một chiều khi đun nóng, vì muối natri của axit béo bền trong môi trường kiềm và không bị thuỷ phân ngược lại. Đây là lý do phương án A mô tả đúng cả gốc axit lẫn gốc ancol của chất ban đầu.
Vì sao các phương án còn lại sai
Các phương án nhiễu được dựng từ hai kiểu nhầm phổ biến: nhầm gốc axit và nhầm môi trường phản ứng.
- Phương án B dùng C₁₅H₃₁COOH — đó là axit panmitic (gốc của tripalmitin), không phải axit stearic. Ngoài ra sản phẩm phải là muối chứ không phải axit tự do, vì môi trường phản ứng là kiềm.
- Phương án C giữ đúng gốc C₁₇H₃₅ nhưng trả về axit stearic C₁₇H₃₅COOH. Đây là sản phẩm của thuỷ phân trong môi trường axit, không phải xà phòng hoá. Có kiềm mà vẫn thu được axit tự do là mâu thuẫn hoá học: axit sinh ra sẽ bị trung hoà ngay thành muối.
- Phương án D sai ở cả hai phía: gốc C₁₅H₃₁ là của axit panmitic, còn C₂H₅OH là etanol. Etanol không xuất hiện trong phản ứng này vì glixerol là ancol ba chức, và phần ancol sinh ra luôn là C₃H₅(OH)₃.
Phương án C là phương án dễ nhầm nhất, bởi nó chỉ khác đáp án đúng ở chỗ thiếu nguyên tử Na trong muối. Chỉ cần ghi nhớ “xà phòng hoá = kiềm = muối”, sai sót này bị loại ngay.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng câu này nằm trong nhóm kiến thức về este và chất béo, nên cần nắm vững mấy điểm sau để xử lý mọi biến thể.
- Chất béo (triglixerit) là trieste của glixerol với các axit béo, thường là axit béo no hoặc không no có mạch C₁₂–C₁₈ như axit stearic C₁₇H₃₅COOH, axit panmitic C₁₅H₃₁COOH, axit oleic C₁₇H₃₃COOH.
- Xà phòng hoá là thuỷ phân trong môi trường kiềm (NaOH hoặc KOH), sản phẩm là muối và glixerol. Dùng NaOH thu được natri stearat, dùng KOH thu được kali stearat.
- Thuỷ phân trong môi trường axit cho axit béo tự do và glixerol, là phản ứng thuận nghịch, khác bản chất với xà phòng hoá.
- Số mol kiềm cần dùng gấp ba lần số mol triglixerit, vì mỗi phân tử có ba nhóm este.
- Tristearin ở thể rắn, còn triolein ở thể lỏng — khác biệt do gốc axit no và không no.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Nhìn tên chất là suy ra được sản phẩm: tiền tố “stear” ứng với axit stearic C₁₇H₃₅, còn đuôi “in” cho biết đây là triglixerit của glixerol. Ghép hai mảnh đó với từ khoá “xà phòng hoá” — luôn là môi trường kiềm — ta được ngay muối C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃.
Một câu chốt để loại nhanh phương án: sản phẩm xà phòng hoá luôn có kim loại trong muối và luôn có glixerol ở phía ancol. Phương án nào chứa axit tự do hoặc chứa etanol đều sai ngay từ bước đọc.
