Nguyên hàm của (1/x)ln x: đáp án và giải thích chi tiết

Câu hỏi: Tìm họ các nguyên hàm của hàm số f(x) = (1/x)·ln x với mọi x ∈ (0; +∞).

  • A. (1/2)ln x + C.
  • B. -1/x³ + C.
  • C. (1/2)ln²x + C.
  • D. ln²x + C.

Đáp án đúng là C. (1/2)ln²x + C. Hàm số (1/x)ln x có nhân tử 1/x chính là đạo hàm của ln x, nên họ nguyên hàm thu được bằng cách đổi biến u = ln x, cho kết quả (1/2)ln²x + C.

Đề bài tìm họ các nguyên hàm của hàm số f(x) = (1/x)ln x trên khoảng (0; +∞) kèm bốn phương án trắc nghiệm

Vì sao đáp án đúng là C

Cốt lõi của bài toán là nhận ra cấu trúc “hàm hợp nhân với đạo hàm hàm trong”. Trên khoảng (0; +∞), ta có (ln x)’ = 1/x, nên biểu thức (1/x)ln x đúng là dạng u·u’ với u = ln x.

  1. Đặt u = ln x. Khi đó du = (1/x)dx, tức (1/x)dx = du.
  2. Thay vào tích phân: ∫(1/x)ln x dx = ∫u du.
  3. Áp dụng công thức nguyên hàm cơ bản ∫u du = u²/2 + C, được u²/2 + C.
  4. Đổi lại biến x: (1/2)(ln x)² + C, viết gọn là (1/2)ln²x + C.

Nguồn có trình bày thêm một cách tiếp cận bằng tích phân từng phần, và cách này cho cùng kết quả. Đặt u = ln x, dv = (1/x)dx; khi đó du = (1/x)dx và v = ln x. Theo công thức ∫u dv = uv − ∫v du:

∫(1/x)ln x dx = (ln x)(ln x) − ∫(ln x)(1/x)dx = (ln x)² − ∫(1/x)ln x dx.

Gọi I là tích phân cần tìm, ta có I = (ln x)² − I, suy ra 2I = (ln x)², do đó I = (1/2)(ln x)² + C. Điểm đáng chú ý: ở bước này tích phân ban đầu xuất hiện lại ở vế phải, nên phải chuyển vế và chia 2 — đây chính là chỗ nhiều bạn dừng lại và ghi luôn (ln x)², dẫn tới chọn D.

Kiểm tra ngược bằng đạo hàm để chắc chắn: [(1/2)ln²x]’ = (1/2)·2ln x·(1/x) = (1/x)ln x, đúng bằng f(x). Mọi nguyên hàm sai khác nhau chỉ ở hằng số C, nên họ nguyên hàm là (1/2)ln²x + C.

Vì sao các phương án còn lại sai

Ba phương án nhiễu đều bị bác bỏ ngay khi lấy đạo hàm, vì nguyên hàm của f phải có đạo hàm bằng f.

  • A. (1/2)ln x + C: đạo hàm là (1/2)·(1/x) = 1/(2x). Hàm này thiếu hẳn nhân tử ln x, không thể bằng (1/x)ln x. Phương án này đúng dạng “có ln x” nhưng sai bậc.
  • B. -1/x³ + C: đạo hàm của -x⁻³ là 3x⁻⁴ = 3/x⁴, một hàm lũy thừa, không liên quan gì tới ln x. Đây là phương án nhiễu kiểu “lạc dạng”: -1/x³ là nguyên hàm của 3/x⁴ chứ không phải của (1/x)ln x.
  • D. ln²x + C: đạo hàm là 2ln x·(1/x) = (2/x)ln x, lớn gấp đôi hàm số đề cho. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì chỉ thiếu hệ số 1/2 — hệ số sinh ra từ công thức ∫u du = u²/2.

Hệ thống kiến thức liên quan

Dạng bài này nằm trong nhóm “nguyên hàm của hàm hợp có chứa ln x”, và chỉ cần nắm ba mảnh ghép sau là xử lý được cả họ bài tương tự.

  • Nguyên hàm cơ bản: ∫(1/x)dx = ln|x| + C. Trên khoảng (0; +∞) thì |x| = x, nên ∫(1/x)dx = ln x + C.
  • Công thức lũy thừa: ∫uⁿdu = uⁿ⁺¹/(n+1) + C với n ≠ −1; riêng n = −1 thì ∫u⁻¹du = ln|u| + C. Trong bài này n = 1 nên bậc của ln tăng từ 1 lên 2 và xuất hiện mẫu số 2.
  • Phương pháp đổi biến: nếu đặt u = u(x) thì du = u'(x)dx, và ∫f(u)·u'(x)dx = F(u(x)) + C. Dấu hiệu nhận biết là trong biểu thức có sẵn một nhân tử đúng bằng đạo hàm của phần còn lại — ở đây là 1/x đi kèm ln x.
  • Tích phân từng phần: ∫u dv = uv − ∫v du, dùng khi biểu thức là tích của hai loại hàm khác nhau (đa thức với ln x, ln x với hàm mũ…). Với bài này, cả hai cách đổi biến và từng phần đều dẫn tới cùng đáp án.
  • Mở rộng: ∫(1/x)lnⁿx dx = lnⁿ⁺¹x/(n+1) + C. Ví dụ ∫(1/x)ln³x dx = (1/4)ln⁴x + C.

Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh

Thấy tích của ln x với 1/x thì nghĩ ngay tới việc đặt u = ln x, vì 1/x chính là “giấy thông hành” du. Nguyên hàm khi đó chỉ là việc nâng bậc của ln x rồi chia cho bậc mới: ln x bậc 1 thành ln²x chia 2.

Hai thao tác kiểm soát giúp tránh bẫy: thứ nhất, luôn lấy đạo hàm kết quả để so với f(x) — chỉ mất vài giây nhưng phát hiện ngay lỗi thiếu hệ số như phương án D; thứ hai, nhớ rằng bậc của ln phải tăng thêm 1, nên phương án giữ nguyên bậc 1 như A chắc chắn sai. Với dạng câu hỏi này, đáp án đúng thường có hệ số 1/(n+1) ứng với bậc mới của ln x.