Sau khi phát hiện một bệnh dịch: đáp án và bài lực căng

Câu hỏi: Bài toán 1: Sau khi phát hiện một bệnh dịch, các chuyên gia y tế ước tính số người nhiễm bệnh kể từ ngày xuất hiện bệnh nhân đầu tiên đến ngày thứ t là G(t) = 45t² − t³. Nếu xem G′(t) là tốc độ truyền bệnh (người/ngày) tại thời điểm t thì tốc độ truyền bệnh lớn nhất sẽ vào ngày thứ bao nhiêu? Bài toán 2: Một chiếc đèn tròn được treo song song với mặt phẳng nằm ngang bằng ba sợi dây không dãn xuất phát từ điểm O trên trần nhà, lần lượt buộc vào ba điểm A, B, C trên đèn. Các lực căng F₁, F₂, F₃ trên các dây OA, OB, OC đôi một vuông góc và có cùng độ lớn bằng 10. Tính trọng lượng của chiếc đèn tròn.

  • A. 25
  • B. 30
  • C. 20
  • D. 15
  • A. 1000
  • B. 10√3
  • C. 30
  • D. 10/√3

Đáp án đúng là D. 15 ở bài toán tốc độ truyền bệnh; đáp án đúng là B. 10√3 ở bài toán trọng lượng chiếc đèn. G′(t) đạt giá trị lớn nhất khi t = 15. Với chiếc đèn cân bằng, trọng lượng có độ lớn bằng hợp lực của ba lực căng đôi một vuông góc.

Hai bài toán về tốc độ truyền bệnh và trọng lượng đèn treo bằng ba dây

Vì sao hai đáp án trên đúng?

Ở bài toán bệnh dịch, cần tìm giá trị lớn nhất của tốc độ truyền bệnh G′(t), không phải giá trị lớn nhất của tổng số người nhiễm G(t).

  1. Lấy đạo hàm hàm số đã cho: G′(t) = 90t − 3t².
  2. Lấy đạo hàm của tốc độ: G″(t) = 90 − 6t. Giải G″(t) = 0 được t = 15.
  3. Vì G″(t) dương khi t < 15 và âm khi t > 15, tốc độ tăng trước thời điểm này rồi giảm sau đó. Do vậy, G′(t) lớn nhất vào ngày thứ 15. Cũng có thể viết G′(t) = 675 − 3(t − 15)² ≤ 675.

Ở bài toán chiếc đèn, điều kiện cân bằng lực cho biết tổng ba lực căng và trọng lực bằng vectơ không. Vì thế, trọng lượng bằng độ lớn hợp lực của ba lực căng. Ba lực này đôi một vuông góc nên áp dụng định lý Pythagoras trong không gian: P² = 10² + 10² + 10² = 300. Suy ra P = 10√3. Nếu độ lớn lực căng được tính bằng niutơn (N), trọng lượng cũng có đơn vị N.

Vì sao các phương án còn lại sai?

Với bài toán bệnh dịch, đối chiếu trực tiếp các thời điểm cho thấy:

  • A. 25: G′(25) = 375, nhỏ hơn G′(15) = 675.
  • B. 30: G′(30) = 0. Đây là phương án dễ nhầm nếu tìm nghiệm của G′(t) = 0 thay vì tìm thời điểm G′(t) lớn nhất.
  • C. 20: G′(20) = 600, vẫn nhỏ hơn giá trị tại t = 15.

Với bài toán chiếc đèn, các phương án sai xuất phát từ cách tổng hợp lực không phù hợp:

  • A. 1000: Không phải căn bậc hai của tổng bình phương ba lực căng; kết quả đúng là √300.
  • C. 30: Đây là tổng số học 10 + 10 + 10. Không thể cộng độ lớn theo cách đó khi ba lực đôi một vuông góc.
  • D. 10/√3: Kết quả này không thỏa mãn P² = 10² + 10² + 10²; cần nhân 10 với √3, không phải chia cho √3.

Kiến thức liên quan

Muốn tìm thời điểm một đại lượng biến thiên nhanh nhất, trước hết phải xác định hàm biểu thị tốc độ. Nếu G(t) là lượng tích lũy theo thời gian thì G′(t) là tốc độ thay đổi của lượng đó. Ta tìm điểm tới hạn của G′ bằng cách giải G″(t) = 0, rồi xét sự biến thiên để xác nhận đó là cực đại. Trong bài này, G″ đổi dấu từ dương sang âm tại t = 15.

Với vật đứng yên, tổng các vectơ lực tác dụng lên vật bằng vectơ không. Do đó, trọng lực của đèn ngược hướng và bằng độ lớn với hợp lực các dây kéo. Chỉ khi các lực căng đôi một vuông góc mới được cộng bình phương độ lớn theo công thức Pythagoras như trên.

Cách nhận diện nhanh

Gặp cụm “tốc độ lớn nhất”, hãy lấy đạo hàm để có hàm tốc độ rồi tìm cực đại của chính hàm đó. Gặp các lực “đôi một vuông góc”, hãy nghĩ đến tổng bình phương độ lớn; nếu vật cân bằng, độ lớn hợp lực ấy bằng trọng lượng của vật.