Câu hỏi: Tiến hành thí nghiệm theo các bước sau:
Bước 1: Cho vào hai ống nghiệm (1) và (2) mỗi ống khoảng 1,0 mL ethyl acetate.
Bước 2: Thêm khoảng 2 mL dung dịch H₂SO₄ 20% vào ống nghiệm (1) và khoảng 2 mL dung dịch NaOH 30% vào ống nghiệm (2).
Bước 3: Đun cách thủy ống nghiệm (1) và (2) trong cốc thủy tinh ở nhiệt độ 60-70°C.
Cho các phát biểu sau:
- a) Kết thúc bước 2, chất lỏng trong hai ống nghiệm đều phân thành hai lớp.
- b) Sau bước 3, quan sát thấy ống nghiệm (1) thể tích lớp chất lỏng phía trên giảm.
- c) Sau bước 3, quan sát thấy ống nghiệm (2) đồng nhất.
- d) Ở bước 3, trong cả hai ống nghiệm đều xảy ra phản ứng xà phòng hóa.
Số phát biểu đúng là:
- A. 2.
- B. 4.
- C. 3.
- D. 1.
Đáp án đúng là A. 2. Trong số bốn phát biểu, chỉ (a) và (c) đúng; (b) và (d) sai vì ống nghiệm (1) chỉ xảy ra phản ứng thủy phân este trong môi trường axit, không phải phản ứng xà phòng hóa.

Vì sao đáp án đúng là 2 phát biểu (a) và (c)
Ethyl acetate là một este, không tan trong nước và không tan trong các dung dịch nước của axit hay bazơ. Khi thêm dung dịch H₂SO₄ 20% vào ống nghiệm (1) và dung dịch NaOH 30% vào ống nghiệm (2), cả hai dung dịch này đều chứa nước, nên ngay sau bước 2 chất lỏng trong cả hai ống nghiệm tách thành hai lớp: lớp este nhẹ hơn nổi lên trên, lớp dung dịch nước ở dưới. Đây là lý do phát biểu (a) đúng.
Sau bước 3, khi đun cách thủy ở 60-70°C, ống nghiệm (2) chứa NaOH xảy ra phản ứng xà phòng hóa: este phản ứng với NaOH tạo ra muối natri acetate và ethanol. Cả hai sản phẩm này đều tan tốt trong nước, nên hỗn hợp trong ống nghiệm (2) trở thành một dung dịch đồng nhất, không còn phân lớp. Đây là cơ sở để phát biểu (c) đúng.
Vì sao các phát biểu (b) và (d) sai
Phát biểu (b) cho rằng thể tích lớp chất lỏng phía trên ở ống nghiệm (1) giảm sau bước 3. Trong môi trường axit, H₂SO₄ chỉ đóng vai trò chất xúc tác cho phản ứng thủy phân este, phản ứng này diễn ra chậm và thuận nghịch, nên lượng este bị thủy phân rất ít. Do đó thể tích lớp ethyl acetate phía trên không giảm đáng kể để có thể quan sát bằng mắt thường, phát biểu này sai.
Phát biểu (d) cho rằng cả hai ống nghiệm đều xảy ra phản ứng xà phòng hóa. Đây là phát biểu dễ gây nhầm lẫn nhất, vì nhiều học sinh nghĩ este thủy phân trong môi trường nào cũng gọi là xà phòng hóa. Thực chất, xà phòng hóa là tên riêng chỉ phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm (bản chất cũng là thủy phân nhưng tạo ra muối của axit cacboxylic chứ không tạo axit tự do), chỉ xảy ra ở ống nghiệm (2). Ở ống nghiệm (1), phản ứng xảy ra là thủy phân este trong môi trường axit, sản phẩm là axit acetic và ethanol, không được gọi là phản ứng xà phòng hóa. Vì vậy phát biểu (d) sai.
Phân biệt thủy phân este trong môi trường axit và môi trường kiềm
Đây là kiến thức trọng tâm của dạng câu hỏi này, cần nắm chắc hai điểm khác biệt:
- Thủy phân trong môi trường axit (có H₂SO₄ hoặc HCl xúc tác): phản ứng thuận nghịch, xảy ra chậm, không hoàn toàn, sản phẩm là axit cacboxylic và ancol. Vì phản ứng thuận nghịch nên luôn còn một phần este chưa phản ứng.
- Thủy phân trong môi trường kiềm, gọi là phản ứng xà phòng hóa (có NaOH hoặc KOH): phản ứng một chiều, xảy ra nhanh hơn và gần như hoàn toàn, sản phẩm là muối của axit cacboxylic (ví dụ natri acetate) và ancol.
Chính vì phản ứng xà phòng hóa tạo ra muối tan tốt trong nước, nên sản phẩm cuối của ống nghiệm (2) hòa tan đồng nhất với nước dư trong dung dịch, không còn phân lớp như ban đầu. Trong khi đó ống nghiệm (1) vẫn giữ được trạng thái phân lớp vì lượng este và axit acetic sinh ra không đủ làm thay đổi tính chất không tan trong nước của hệ.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi này
Khi gặp bài có hai ống nghiệm, một cho tác dụng với axit và một cho tác dụng với kiềm, cần nhớ: chỉ môi trường kiềm mới gọi là xà phòng hóa. Dấu hiệu nhận biết ống nghiệm nào đã phản ứng hoàn toàn là quan sát độ đồng nhất của dung dịch sau khi đun: đồng nhất nghĩa là sản phẩm tan hết trong nước (như muối natri acetate), còn phân lớp nghĩa là vẫn còn chất không tan (như ethyl acetate dư trong môi trường axit).
