Câu hỏi: Một vật đang lơ lửng ở trong nước chịu tác dụng của những lực nào? Chọn một đáp án đúng.
- A. Trọng lực và lực cản của nước.
- B. Trọng lực và lực đẩy Archimedes.
- C. Lực đẩy Archimedes và lực cản của nước.
- D. Lực đẩy Archimedes và lực ma sát.
Đáp án đúng là B. Trọng lực và lực đẩy Archimedes. Một vật lơ lửng trong nước là vật đứng yên tại chỗ, nên hai lực tác dụng lên nó là trọng lực hướng xuống và lực đẩy Archimedes hướng lên phải cân bằng nhau.

Vì sao đáp án B đúng?
Vật lơ lửng nghĩa là vật nằm yên ở một vị trí trong lòng chất lỏng, không nổi lên mặt thoáng cũng không chìm xuống đáy. Trạng thái đó là trạng thái cân bằng lực: tổng hợp lực tác dụng lên vật bằng 0.
Hai lực tác dụng lên vật trong trường hợp này:
- Trọng lực P, luôn hướng thẳng đứng xuống dưới, có độ lớn P = 10·m (m là khối lượng vật, đơn vị kg; P tính bằng N). Lực này do khối lượng của vật và lực hút của Trái Đất gây ra, tồn tại với mọi vật có khối lượng.
- Lực đẩy Archimedes FA, luôn hướng thẳng đứng lên trên, có độ lớn FA = d·V (d là trọng lượng riêng của chất lỏng, V là thể tích phần vật chìm trong chất lỏng). Lực này sinh ra do áp suất của nước tác dụng vào mặt dưới của vật lớn hơn áp suất tác dụng vào mặt trên.
Vì vật đứng yên nên P = FA. Đây chính là điều kiện lơ lửng, tương đương với việc trọng lượng riêng của vật bằng trọng lượng riêng của nước. Câu hỏi về một vật ở trong nước chịu tác dụng của những lực nào vì thế chỉ có hai lực, và cả hai đều là lực cơ bản luôn hiện diện khi vật nằm trong chất lỏng.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Ba phương án nhiễu đều đúng một nửa — chúng kể tên một lực có thật nhưng ghép sai cặp, hoặc thêm một lực không đóng vai trò gì trong trạng thái lơ lửng.
- Phương án A — Trọng lực và lực cản của nước: sai vì thiếu lực đẩy Archimedes, chính là lực giữ vật không bị chìm xuống. Nếu chỉ có trọng lực và lực cản, vật sẽ rơi xuống đáy nước.
- Phương án C — Lực đẩy Archimedes và lực cản của nước: sai vì thiếu trọng lực. Không có trọng lực thì không có gì kéo vật xuống để tạo ra sự cân bằng; vật sẽ bị đẩy nổi lên mặt nước.
- Phương án D — Lực đẩy Archimedes và lực ma sát: sai ở chỗ lực ma sát không phải lực chính trong trường hợp này. Lực cản của nước và lực ma sát chỉ xuất hiện khi vật chuyển động tương đối so với nước; khi vật lơ lửng, vận tốc bằng 0 nên các lực này bằng 0 hoặc không đáng kể.
Phương án dễ nhầm nhất là C, vì học sinh thường nhớ rất kỹ lực đẩy Archimedes mà quên mất rằng chính trọng lực mới là “đối thủ” cân bằng với nó. Phương án A cũng dễ chọn nhầm khi nhầm lực cản của nước với lực đẩy Archimedes.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bài toán về vật trong chất lỏng luôn xoay quanh việc so sánh trọng lực P với lực đẩy Archimedes FA, hoặc so sánh trọng lượng riêng của vật (dvật) với trọng lượng riêng của chất lỏng (dlỏng).
- Vật chìm xuống đáy: P > FA, tức dvật > dlỏng.
- Vật lơ lửng: P = FA, tức dvật = dlỏng. Vật nằm yên ở bất kỳ độ sâu nào trong lòng chất lỏng.
- Vật nổi lên mặt thoáng: P < FA, tức dvật < dlỏng. Khi vật đã nổi và nằm cân bằng trên mặt nước, phần thể tích chìm nhỏ đi để FA giảm xuống đúng bằng P.
Cần phân biệt rõ hai nhóm lực. Trọng lực và lực đẩy Archimedes là lực luôn tồn tại khi vật nằm trong chất lỏng, không phụ thuộc vật có chuyển động hay không. Lực cản của nước và lực ma sát là lực cản chuyển động, chỉ có tác dụng khi vật đang chuyển động so với nước, và hướng ngược chiều chuyển động. Ở trạng thái lơ lửng — vật đứng yên hoặc chuyển động đều — hai lực cản này không còn đóng vai trò cân bằng nữa.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhớ theo cặp đối kháng: “một xuống, một lên”. Trọng lực luôn kéo xuống, lực đẩy Archimedes luôn đẩy lên; hai lực này có mặt trong mọi bài toán vật nằm trong chất lỏng. Còn lực cản và lực ma sát chỉ xuất hiện khi đề có chữ “đang chuyển động”, “đang rơi”, “đang bơi”.
Khi gặp cụm “lơ lửng”, “nằm yên trong nước”, “chìm đều”, hãy viết ngay hệ thức P = FA và kiểm tra phương án nào chứa đúng hai lực này. Đáp án đúng gần như luôn là cặp trọng lực — lực đẩy Archimedes.
