Câu hỏi: Nêu công thức tính quy mô dân số năm trước và năm sau khi biết dân số D₀, tỉ lệ tăng dân số hằng năm và khoảng cách n năm; sau đó giải các bài tập sau, làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người. 1) Theo số liệu thống kê của Liên hợp quốc năm 2022, dân số Trung Quốc năm 2020 là 1439,3 triệu người, tỉ lệ tăng dân số là 0,3%. Quy mô dân số năm 2023 là bao nhiêu? 2) Theo số liệu thống kê của Liên hợp quốc năm 2022, dân số Nhật Bản năm 2020 là 126,2 triệu người, tỉ lệ tăng dân số là −0,3%. Quy mô dân số năm 2018 là bao nhiêu? 3) Theo số liệu của Cục Thống kê năm 2022, dân số Việt Nam năm 2021 là 98,5 triệu người, tỉ lệ tăng dân số là 0,94%. Quy mô dân số năm 2023 là bao nhiêu? 4) Với số liệu về Việt Nam ở bài 3, quy mô dân số năm 2019 là bao nhiêu? 5) Theo số liệu của Cục Thống kê năm 2022, dân số Tây Nguyên năm 2021 là 6 triệu người, tỉ lệ gia tăng dân số là 1,25%. Quy mô dân số năm 2023 là bao nhiêu? 6) Theo số liệu của Cục Thống kê năm 2022, dân số Đông Nam Bộ năm 2021 là 18,3 triệu người, tỉ lệ gia tăng dân số là 0,98%. Quy mô dân số năm 2023 là bao nhiêu?
Đáp án đúng là: dân số năm sau = D₀ × (1 + g)ⁿ; dân số năm trước = D₀ ÷ (1 + g)ⁿ. Kết quả sáu bài lần lượt là 1452, 127, 100, 97, 6 và 19 triệu người. Trong cách tính quy mô dân số này, g là tỉ lệ tăng dân số đã đổi từ phần trăm sang số thập phân; n là số năm chênh lệch.

Vì sao có các kết quả trên?
Dân số năm sau được tính bằng phép nhân, còn dân số năm trước được tính bằng phép chia cho cùng hệ số tăng trưởng. Giữ nguyên đơn vị triệu người trong suốt phép tính và chỉ làm tròn ở bước cuối:
- Trung Quốc, năm 2023: n = 2023 − 2020 = 3; g = 0,3% = 0,003. D₂₀₂₃ = 1439,3 × (1 + 0,003)³ ≈ 1452,29 triệu người, làm tròn thành 1452 triệu người.
- Nhật Bản, năm 2018: n = 2020 − 2018 = 2; g = −0,3% = −0,003. D₂₀₁₈ = 126,2 ÷ (1 − 0,003)² ≈ 126,96 triệu người, làm tròn thành 127 triệu người.
- Việt Nam, năm 2023: n = 2; g = 0,94% = 0,0094. D₂₀₂₃ = 98,5 × (1 + 0,0094)² ≈ 100,36 triệu người, làm tròn thành 100 triệu người.
- Việt Nam, năm 2019: n = 2. D₂₀₁₉ = 98,5 ÷ (1 + 0,0094)² ≈ 96,67 triệu người, làm tròn thành 97 triệu người.
- Tây Nguyên, năm 2023: n = 2; g = 1,25% = 0,0125. D₂₀₂₃ = 6 × (1 + 0,0125)² ≈ 6,15 triệu người, làm tròn thành 6 triệu người.
- Đông Nam Bộ, năm 2023: n = 2; g = 0,98% = 0,0098. D₂₀₂₃ = 18,3 × (1 + 0,0098)² ≈ 18,66 triệu người, làm tròn thành 19 triệu người.
Những cách tính nào dễ dẫn đến sai kết quả?
Nhân để tìm dân số năm trước hoặc chia để tìm dân số năm sau sẽ đảo chiều tính toán. Trường hợp Nhật Bản còn dễ nhầm vì g âm: hệ số 1 − 0,003 nhỏ hơn 1, nên dân số năm 2018 tính theo mô hình phải lớn hơn dân số năm 2020, không phải nhỏ hơn.
Cũng không được thay 0,94% bằng 0,94 trong công thức, hoặc bỏ số mũ n khi hai năm cách nhau nhiều hơn một năm. Với Tây Nguyên, kết quả chưa làm tròn là khoảng 6,15 triệu người; đáp án 6 triệu người xuất phát từ yêu cầu làm tròn đến hàng đơn vị của triệu người, không có nghĩa dân số không tăng.
Hệ thống kiến thức về công thức tính quy mô dân số
D₀ là dân số tại năm đã biết, g là tỉ lệ tăng dân số hằng năm viết dưới dạng số thập phân, còn n là khoảng cách năm. Nếu giả định tỉ lệ này giữ nguyên qua từng năm, mỗi năm dân số được nhân với 1 + g; sau n năm, hệ số trở thành (1 + g)ⁿ. Muốn tìm dân số ở thời điểm sớm hơn từ số liệu ở thời điểm muộn hơn, ta thực hiện phép chia ngược lại.
g dương biểu thị tăng, g âm biểu thị giảm. Đây là phép tính theo tỉ lệ được đề bài cho, không phải số liệu dân số quan sát thực tế ở những năm cần tìm; tỉ lệ và quy mô dân số thực tế có thể thay đổi theo thời gian.
Mẹo nhận diện nhanh
Chọn D₀ theo năm đã cho, lấy n bằng hiệu hai năm và đổi phần trăm trước khi tính. Tìm năm sau thì nhân, tìm năm trước thì chia; giữ cả dấu âm của g và chỉ làm tròn một lần ở kết quả cuối.

