Gen không phân mảnh có mất cặp nuclêôtit: giải đúng sai

Câu hỏi: Trên vùng mã hóa của một gen không phân mảnh có đoạn mạch gốc mang trình tự nuclêôtit như hình. Nếu gen bị đột biến mất các cặp nuclêôtit số 6, 9 và 13 thì mỗi phát biểu sau đây đúng hay sai?

  • a) Số liên kết hiđrô của gen đột biến giảm 8 liên kết so với gen ban đầu.
  • b) Khi hai gen cùng nhân đôi 4 lần, số nuclêôtit tự do loại guanin mà môi trường cung cấp cho gen đột biến ít hơn gen ban đầu là 15 nuclêôtit.
  • c) Chuỗi pôlipeptit do gen đột biến tổng hợp kém chuỗi pôlipeptit do gen ban đầu tổng hợp một axit amin và có hai axit amin mới.
  • d) Gen ban đầu có tỉ lệ (A+T)/(G+C) lớn hơn gen đột biến.

Đáp án đúng là a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai. Theo lời giải gốc, ba cặp bị mất làm giảm 8 liên kết hiđrô; phát biểu b) nhầm số guanin cần cho một lần nhân đôi với tổng số guanin cần qua bốn lần. Một số số liệu trong lời giải gốc không nhất quán, nên cần lưu ý giới hạn kiểm chứng ở phần dưới.

Hình chứa trình tự mạch gốc của gen và câu hỏi đúng sai về đột biến mất các cặp nuclêôtit số 6, 9, 13

Vì sao các ý a) và c) được chọn là đúng?

Ý a) dựa trên nguyên tắc: một cặp A–T có 2 liên kết hiđrô, còn một cặp G–X có 3 liên kết hiđrô. Lời giải gốc xác định ba cặp bị mất gồm hai cặp G–X và một cặp A–T, nên số liên kết giảm là 3 + 2 + 3 = 8. Phép tính đúng với thành phần các cặp nuclêôtit đó; vị trí từng cặp cần được đối chiếu với trình tự trong hình.

Ý c) theo kết luận của nguồn là chuỗi pôlipeptit ngắn hơn một axit amin và có hai axit amin mới. Vì các nuclêôtit bị mất ở những vị trí không liền nhau, cách nhóm thành bộ ba mã hóa có thể thay đổi ở đoạn nằm giữa các vị trí mất, dù tổng số nuclêôtit bị mất là ba. Tuy nhiên, lời giải gốc chỉ nêu khả năng thay đổi axit amin, chưa trình bày phép đối chiếu từng bộ ba trước và sau đột biến để chứng minh chính xác con số «hai».

Vì sao các ý b) và d) được chọn là sai?

Ý b) dễ nhầm nhất ở hệ số nhân đôi. Sau 4 lần nhân đôi, chênh lệch về số G tự do cần cung cấp bằng số G tương ứng với phần bị mất trong một gen nhân với 2⁴ − 1 = 15. Vì vậy, 15 chỉ là hệ số, không tự nó là số G chênh lệch. Lời giải gốc ghi 3 × 15 = 45 nhưng đã lấy cả ba cặp bị mất làm số G; cách lấy này không phù hợp với chính giả thiết ở ý a). Nếu phần bị mất gồm hai cặp G–X và một cặp A–T, chênh lệch phải là 2 × 15 = 30 G, vẫn không phải 15 như phát biểu b).

Ý d) được lời giải gốc bác bỏ bằng hai tỉ lệ: gen ban đầu có (A+T)/(G+C) = 6/4 = 1,5; gen đột biến có tỉ lệ 4/2 = 2. Theo các số liệu ấy, 1,5 nhỏ hơn 2, nên phát biểu «lớn hơn» là sai. Cần lưu ý: số lượng bazơ mà nguồn dùng để tính hai tỉ lệ này không khớp với việc chỉ mất ba cặp nuclêôtit, đồng thời không khớp với thành phần cặp bị mất nêu ở ý a). Vì thế, các tỉ lệ trên chưa đủ để kiểm chứng độc lập ý d); muốn xác nhận phải đếm lại bazơ từ trình tự trong hình.

Kiến thức liên quan đến đột biến mất cặp nuclêôtit

Để xét một gen không phân mảnh có đột biến mất cặp nuclêôtit, cần tách bốn phép kiểm tra. Số liên kết hiđrô phụ thuộc vào loại cặp A–T hay G–X bị mất. Số nuclêôtit tự do cần cho quá trình nhân đôi phụ thuộc cả số nuclêôtit đã mất lẫn số lần nhân đôi. Ảnh hưởng lên pôlipeptit phụ thuộc vào cách các nuclêôtit còn lại được nhóm thành bộ ba và bộ ba đó mã hóa axit amin nào. Cuối cùng, tỉ lệ (A+T)/(G+C) phải tính từ số lượng từng loại bazơ của cùng một gen; không thể suy ra chiều tăng, giảm chỉ từ số cặp bị mất.

Cách nhận diện nhanh dạng câu hỏi này

Trước tiên, đánh dấu từng cặp nuclêôtit bị mất trên hình. Sau đó tính riêng liên kết hiđrô, số G cần qua các lần nhân đôi, các bộ ba mã hóa và tỉ lệ bazơ. Nếu các số liệu dùng ở những ý khác nhau không thể cùng xuất phát từ một trình tự, hãy đối chiếu lại hình thay vì ghép các phép tính không nhất quán.